Κυριακή, 23 Απριλίου 2017

Περί θεάτρου Ζέας και ειδικά περί γυμναστηρίου Πειραϊκού Συνδέσμου.


                                                                           Ερευνά και γράφει ο Δημήτρης Κρασονικολάκης.

Όσο και να εξελίσσεται η ανθρώπινη δραστηριότητα και να θεωρούμε ότι όλα αυτά που γίνονται είναι νεωτερισμός, υπάρχουν δράσεις που επαναλαμβάνονται, αφού πολλές από εκείνες έχουν πραγματοποιηθεί πριν από χρόνια και με τον καιρό ξεχαστεί από την μνήμη. 
Το ΚΑΣ απεφάσισε τον Νοέμβριο του 2016 να εγκρίνει την τοποθέτηση μεταλλικής συναρμολογούμενης κατασκευής πάνω από τα ίχνη - λαξεύματα του αρχαίου Θεάτρου Ζέας. Έτσι κάποια στιγμή θα ξεκινήσουν εργασίες επανανάδειξής του, όμως δεν είναι η πρώτη φορά που καλύφθηκε από μέταλλα ξύλα και πλαστικά καθίσματα με σκοπό την χρήση του για αρχαίες θεατρικές και σύγχρονες μουσικοχορευτικές παραστάσεις (μην ξεχνάμε την Δόρα Στράτου). Επίσης η ιδέα ανοίγματος και λειτουργίας του χώρου του για μουσική ή καλλιτεχνική εκδήλωση σε μια καλοκαιριάτικη πανσέληνο δεν είναι καινούργια.
  
Το Μάρτιο του 1957 έγινε στην αίθουσα του Μουσείου Πειραιώς, μετά από πρόσκληση και υπό την προεδρία του Γρηγόρη Θεοχάρη, προέδρου της Φ.Σ.Π. και για μικρό διάστημα Δημάρχου Πειραιώς, η δεύτερη σύσκεψη της Επιτροπής αξιοποιήσεως και προστασίας των αρχαιοτήτων και λοιπών ιστορικών μνημείων της πόλης μας. Ακολούθησαν κι άλλες τέτοιες επαφές. Στις συγκεντρώσεις παρίσταντο ο βουλευτής Γεώργιος Ανδριανόπουλος, 
ο καθηγητής Πολυτεχνείου Δημήτρης Πικιώνης, ο Έφορος Αρχαιοτήτων Αττικής Ιωάννης Παπαδημητρίου, οι αρχαιολόγοι Ανδρέας Παπαγιαννόπουλος - Παλαιός και η δεσποινίς  Έλλη Ι. Λυκούρη, ο πρόεδρος των Γηγενών Πειραιώς Κρίτων Δηλαβέρης, ο πρόεδρος του Πειραϊκού Συνδέσμου Ι. Μάγκος, ο επιθεωρητής μέσης εκπαιδεύσεως φιλόλογος γυμνασιάρχης Ρηγόπουλος, ο πρόεδρος της Καλλιτεχνικής Επιτροπής του Δήμου Πειραιώς Νικηφόρος Βρεττάκος, ο ιστορικός Ιωάννης Μελετόπουλος, ο Αργύρης Κωστέας από τον σύλλογο 
Ο ΠΛΑΤΩΝ και άλλοι. Η επιτροπή, αφού απέκτησε μέλη και πολλούς συνεργάτες απεφάσισε την άμεση έναρξη εργασιών για την ανάδειξη και χρησιμοποίηση του αρχαίου πειραϊκού Θεάτρου Ζέας ώστε να οργανωθούν παραστάσεις αρχαίου δράματος.    

Εφημερίδα Η ΦΩΝΗ ΤΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ, 19.4.1957:
ΚΑΤΑΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΥΠΟ ΤΗΣ ΕΙΔΙΚΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΙ ΔΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΙΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΠΕΙΡΑΪΚΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ. ΘΑ ΑΞΙΟΠΟΙΗΘΟΥΝ ΚΑΙ ΑΙ ΛΟΙΠΑΙ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΕΣ. 
Η Πειραϊκή Επιτροπή προς διαφύλαξιν και αξιοποίησιν των αρχαιοτήτων, έλαβε προ ημερών μίαν αξιόλογον απόφασιν επί του προκειμένου: Απεφάσισεν, όπως, εκτός της φροντίδος ν’ αποκτήσουν αι πειραϊκαί αρχαιότητες, που σήμερον ευρίσκονται εκτεθειμέναι  εις το ύπαιθρον και την δίακρισιν των αντιξόων καιρικών συνθηκών, ευπρόσωπον και ανάλογον της ανεκτιμήτου αξίας των στέγην, να  περιφράξη το αρχαίον πειραϊκόν θέατρον, παρά την παθητικήν αντίδρασιν του Πειραϊκού Συνδέσμου, ο οποίος δυσανασχετεί, προφανώς, διότι ξένοι άνθρωποι προς τον Σύνδεσμον, ενεργούν επί της ιδιοκτησίας του.
Εν τούτοις, από πληροφορίας που συγκεντρώσαμεν από εγκύρους πηγάς, το Πειραϊκόν Γυμναστήριον, όπου και το αρχαίον θέατρον, ηγοράσθη προ δεκάδων ετών, πρωτοβουλία τετρακοσίων καλών Πειραιωτών που αγαπούσαν την πόλιν, απεζημίωσαν μερικάς οικοδομάς εκτισμένας παρά το αρχαίον θέατρον και εν συνεχεία εδώρησαν ολόκληρον την κεντρικήν αυτήν έκτασιν εις τον Δήμον Πειραιώς, διά να ευρίσκεται σήμερον εις χείρας του Πειραϊκού Συνδέσμου, ο οποίος αντιδρά παρασκηνιακώς διά την μη αξιοποίησιν του αρχαίου πειραϊκού θεάτρου και την δημιουργίαν των δυνατοτήτων διά την εις τον ιερόν αυτόν χώρον διδασκαλίαν αρχαίων κλασσικών έργων….
Οι παραπάνω πληροφορίες συγκεντρωμένες «από εγκύρους πηγάς» αποδεικνύονται μάλλον αναξιόπιστες ή διαστρεβλωμένες αν διαβάσουμε τον λόγο του Ρεδιάδη που παραθέτω.

Εφημερίδα ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΩΡΑ, 1.5.1957:
Κατόπιν προσκλήσεως της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς συνήλθεν χθες υπό την προεδρίαν του κ. Γρ. Θεοχάρη η Επιτροπή Προστασίας και Αξιοποιήσεως Αρχαιοτήτων της πόλεώς μας διά την μελέτην διαφόρων σχετικών θεμάτων.
Εις την συνεδρίασιν έλαβον μέρος οι κ.κ. Ανδρ. Παπαγιαννόπουλος, Ιω. Μελετόπουλος, Λ. Νομικός, Π. Παπαηλιού, Αργ. Κωστέας, Νικ. Βασιλάκης, Ιωσήφ Παπαδόπουλος, Νικ. Καλαμίτσης, η δις Έλλη Λυκούρη, ο έφορος Αρχαιοτήτων Παπαδημητρίου κ.α.λ.
Απεφασίσθη η οργάνωσις αρχαίας αττικής βραδιάς κατά την πανσέληνον του Ιουνίου εις το αρχαίον Θέατρον όπου σήμερον το Γυμναστήριον του Πειραϊκού Συνδέσμου. Επίσης απεφασίσθη η άμεσος ανάληψις ενεργειών διά την αναστήλωσιν των αρχαίων τειχών.

Η Φιλολογική Στέγη πρότεινε να μεταφερθούν οι αθλητικές δραστηριότητες του Συνδέσμου στο Θεμιστόκλειο γυμναστήριο:

Εφημερίδα ΕΛΗΝΙΚΗ ΩΡΑ, 10.5.1957:

ΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑΙ ΤΗΣ “ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΗΣ ΣΤΕΓΗΣ,, ΠΡΟΣ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΙΝ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ.
Υπό της «Φιλολογικής Στέγης» απεστάλη προς τον Δήμον Πειραιώς και τη Εφορείαν του  Θεμιστοκλείου Γυμναστηρίου, κοινοποιηθέν και προς τον «Πειραϊκόν Σύνδεσμον», το κάτωθι έγγραφον, εις το οποίον εκτίθενται αναλυτικώς αι ενέργειαι του Προέδρου αυτής κ. Γρηγ. Θεοχάρη, κατά το διάστημα της ασκήσεως παρ’ αυτού των δημαρχιακών καθηκόντων, διά την ανάδειξιν και αξιοποίησιν των αρχαιολογικών χώρων του Πειραιώς και ιδίως του αρχαίου Θεάτρου, τονίζεται δε η ανάγκη της συνεργασίας του «Πειραϊκού Συνδέσμου» διά την επίλυσιν του ζωτικού διά την πόλιν του Πειραιώς τούτου θέματος:
Ο Πρόεδρος της ημετέρας οργανώσεως κ. Γρηγ. Θεοχάρης καθ’ ό διάστημα είχεν την τιμήν να ασκή δημαρχιακά καθήκοντα εκάλεσεν εις σύσκεψιν επίλεκτα στελέχη της Πειραϊκής κοινωνίας και ειδικούς αρχαιολόγους διά την ανάληψιν της προστασίας και αξιοποιήσεως των αρχαιοτήτων και λοιπών ιστορικών μνημείων του Πειραιώς.
Η Επιτροπή αυτή συνεκροτήθη ήδη από διμήνου και πλέον και συνήλθε εις επανειλημμένας συνεδριάσεις μελετήσασα διάφορα σχετικά θέματα όπως το θέμα της αναδείξεως της αρχαίας πύλης, του αρχαίου πειραϊκού Θεάτρου, της αναστηλώσεως των τειχών του Θεμιστοκλέους κ.λ.π. Και αι μεν εργασίαι της αρχαίας Πύλης προωθήθησαν και ευρίσκονται προς το τέρμα των επίκειται δε η περίφραξις του χώρου η οποία θα γίνη δαπάναις του Κράτους κατόπιν ενεργειών της Επιτροπής και τη προσωπική παρεμβάσει του Εφόρου Αρχαιοτήτων κ. Παπαδημητρίου μετέχοντος της ως άνω Επιτροπής μας.
Αι εργασίαι όμως της αναδείξεως και αποκαταστάσεως του αρχαίου Πειραϊκού Θεάτρου εκαθυστέρησαν λόγω της γειτνιάσεως με το γυμναστήριον του Πειραϊκού Συνδέσμου.
Η Επιτροπή από της πρώτης στιγμής της αντιμετωπίσεως το θέματος του αρχαίου Θεάτρου παρεδέχθη ότι η επί τούτου συνεργασία του Πειραϊκού Συνδέσμου ήτο απαραίτητος λόγω της γειτνιάσεως ταύτης και τούτο ανεξαρτήτως της τυχόν υπάρξεως ή μη νομίμων δικαιωμάτων του Πειραϊκού Συνδέσμου και ότι έδει να καταβληθή προσπάθεια διά την εξεύρεσιν γυμναστηρίου αθλήσεως των σπουδαστών του Συνδέσμου προς ταχυτέραν απελευθέρωσιν ολοκλήρου του περιγύρου του αρχαίου Θεάτρου ως τοιούτον δε γυμναστήριον εθεωρήθη κατάλληλον το Θεμιστόκλειον.
Βεβαίως η αποκατάστασις του αρχαίου μας Θεάτρου επιβάλλεται να αρχίση άνευ χρονοτριβής και παρά παν τυχόν εμπόδιον.
Είναι γνωστόν ποίαν σημασίαν απέκτησεν διά τα ηθικά και υλικά κεφάλαια της εθνικής μας οικονομίας η αξιοποίησις των ελληνικών αρχαιοτήτων.
Εις τον τομέα αυτόν δεν επιτρέπεται να υστερήση η πόλις μας.
Ήδη η Επιτροπή απεφάσισε την παρουσίασιν αρχαίας Αττικής βραδιάς κατά την εσπέραν της πανσελήνου του Ιουνίου εις τον χώρον του αρχαίου Θεάτρου την οργάνωσιν της οποίας ανέθεσεν εις ειδικούς μελετητάς.
Το Υπουργείον Παιδείας είναι έτοιμον κατόπιν των ενεργειών της Επιτροπής μας εις την οποίαν μετέχουσιν και 5 Δημοτικοί Σύμβουλοι οι κ.κ. Παπαηλιού, Λεούσης, Νομικός, Βρεττάκος και Θεοχάρης να προχωρήση εις τας απαιτουμένας διά την αποκατάστασιν του Θεάτρου εργασίας.
Κατόπιν των ανωτέρω παρακαλείται ο Δήμος Πειραιώς και η Εφορεία του Θεμιστοκλείου Γυμναστηρίου όπως μεριμνήσωσι ίνα το Γυμναστήριον τούτο χρησιμοποιηθή παραλλήλως και προς εξυπηρέτησιν των αθλητικών σκοπών του Πειραϊκού Συνδέσμου χάριν του γενικωτέρου ως άνω σκοπού.


Ο Πειραϊκός Σύνδεσμος απήντησε γρήγορα ότι μετά λύπης του έλαβε γνώση των συζητήσεων στο Δημοτικό Συμβούλιο, θεώρησε ότι το ζήτημα ανακινήθηκε από ανεύθυνα και αναρμόδια πρόσωπα, επιφυλάσσεται να ανακοινώσει, εφ’ όσον παραστεί ανάγκη, πώς έχει το εν λόγω ζήτημα και να εκφράσει την γνώμη του.
Η Στέγη αντέδρασε υπερασπίζοντας την σοβαρότητα της σύσκεψης και των προσώπων της συγκροτηθείσας Επιτροπής ενώ παρότρυνε τον Σύνδεσμο να λάβει αμέσως θέση επί του θέματος: «Πάσα άλλη στάσις απάδει εις Σωματείον επαιρόμενον δικαίως, ότι αποτελεί εκπολιτιστικόν παράγοντα εις την πόλιν μας». [Εφημερίδες ΝΕΟΙ ΣΚΟΠΟΙ και  ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΟΣ, 16.5.1957]

Τα αδύνατα σημεία του χώρου και το ξεπερασμένο για τις αθλητικές απαιτήσεις γυμναστήριο διαβάζουμε σε κείμενο του  Αντ. Παριανού, «Η Πειραϊκή νεολαία χωρίς Γυμναστήρια», στο περιοδικό «Πειραϊκή Πρόοδος», φύλλο 1, Αύγουστος 1961, σελ. 16.

Γυμναστήριον Πειραϊκού Συνδέσμου.
Είναι το μοναδικόν εις το Κέντρον της πόλεως. Διαθέτει ευθείαν 60 μέτρων και περιφέρειαν στίβου 122 μέτρων. 
Εις το γυμναστήριον τούτο ουδέν αγώνισμα είναι δυνατόν να καλλιεργηθή με πιθανότητας αξιολόγων αποτελεσμάτων. Οι δρόμοι ταχύτητος αποκλείονται λόγω ελλείψεως ευθείας. Οι δρόμοι αντοχής λόγω της μικράς περιφερείας του στίβου. Τα άλματα και αι ρίψεις λόγω της στενότητος του χώρου της κονίστρας και της γειτνιάσεως με το.. τέως αρχαίον θέατρον η διεύθυνσις του οποίου απηγόρευσεν τας ρίψεις δια να μη βλάπτονται τα κάποτε υπάρχοντα νυν όμως ανύπαρκτα και εξαφανισθέντα αρχαία.

Ενδιαφέροντα στοιχεία για το γυμναστήριο βρήκα στον λόγο που εκφώνησε ο Δευκαλίων Ρεδιάδης, πρόεδρος του Π. Σ. τον Δεκέμβριο του 1934 «εν τη αιθούση του Μεγάρου του Πειραϊκού Συνδέσμου κατά τον πανηγυρικόν εορτασμόν της τεσσαρακονταετηρίδος της ιδρύσεώς του», απόσπασμα του οποίου αντιγράφω από το βιβλίο «Πειραϊκός Σύνδεσμος. Το έργον του επί μίαν τεσσαρακονταετίαν 1894 – 1934», έκδοση του 1936 που έχω στην συλλογή μου (σελίδες 12 - 14). 
…Την επιτυχή ταύτην εξέλιξιν του καλλιτεχνικού τμήματος παρακολουθεί και το δεύτερον των αρχικών τμημάτων του Πειραϊκού Συνδέσμου το Γυμναστικόν, ούτινος η δράσις άρχεται από του έτους 1896 ευθύς μετά τους πρώτους Ολυμπιακούς αγώνας, ότε διά συνεισφοράς, μεταξύ των μελών της καλυτέρας κοινωνικής τάξεως υπό τον τύπον ομολογιών συγκεντρωθέντος επαρκούς ποσού χρημάτων ιδρύεται το πρώτον Γυμναστήριον αυτού επί γηπέδου αποτελούντος ολοκληρον τετράγωνον μεταξύ των λεωφόρων Σωκράτους, Χαριλάου Τρικούπη και των οδών Φιλελλήνων και Λεωσθένους.
Το γυμναστήριον τούτο κατόπιν εγκαταλείπεται ελλείψει επαρκών πόρων προς κάλυψιν του ενοικίου, αλλά δεν εγκαταλείπεται και η επιθυμία των πλήρους ζήλου και ενθουσιασμού ιδρυτών του όπως ο σκοπός του Συνδέσμου μη περιορισθή μόνον εις την καλλιέργειαν του Μουσικού αισθήματος των μελών της Πειραϊκής Κοινωνίας, αλλά και εις την σωματικήν διάπλασιν αυτών και ιδία της μαθητιώσης νεολαίας. Σύντονοι και επιτυχείς ενέργειαι του τότε Προέδρου του Ν. Φίλωνος παρά τω τότε Υπουργώ της Παιδείας αειμνήστω Σ. Στάη, φέρουν ως αποτέλεσμα την παραχώρησιν επαρκούς γηπέδου εν τω χώρω όπου ευρίσκεται και ήδη του κατά την λεωφόρον Χαριλάου Τρικούπη αρχαίου Θεάτρου. Και ανοίγονται έκτοτε και μέχρι σήμερον έτι διάπλατα αι πύλαι του Γυμναστηρίου εις την μαθητιώσαν παιδικήν και εφηβικήν νεολαίαν ως και εις πάντα φίλαθλον, υπό την ευσυνείδητον δε ανωτέραν διεύθυνσιν καθηγητών της γυμναστικής ως οι κ.κ. Αλεξ. Νικολόπουλος ήδη διευθυντής της Γυμναστικής Ακαδημίας Αθηνών, Απ. Πικιός, Αριστ. Τομπρογιάννης διευθυντής Ακαδημαϊκού Γυμναστηρίου, Μ. Μουζάλας, και ο ήδη κ. Τάκης Σακελλαρίου αναδεικνύει εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω πανελληνίους πρωταθλητάς ως οι Κάντζιας, Καράκαλος, Νικολάκης, Κωστάλας, Κόνιστρας, Παπαχρήστος, Τσατσανίφος, Κατέβας, Σωτηρόπουλος, Κωσταντέλλος, Ιωαννίδης, Δρούκας, Κουρής, Φιλιακός, Φωτόπουλος, Παναγιωτάτος κλπ. κλπ. Τυγχάνει βραβείου κατά το 1931 και έξω των ορίων του Ελληνικού κράτους διά του πρωταθλητού του Φιλιακού εις Ελληνοαιγυπτιακούς αγώνας, κερδίζει πρώτην νίκην κατά τους οπλομαχητικούς αγώνας του 1908 διά των σπαθιστών του και τακτικών μελών του Συνδέσμου κ. κ. Π. Πολιτάκη, Ηρακλή Γαϊτάνου, Κ. Ρόγκα και του ομιλητού, συναγωνίζεται διά της πρώτης Πειραϊκής ομάδος του, τα ποδοσφαιρικά σωματεία των Αθηνών και Πειραιώς, ήτις και ανακηρύσσεται κατά το 1923 πρωταθλήτρια του ποδοσφαίρου, συμμετέχει τέλος εσχάτως διά των πρωταθλητών του Φωτοπούλου, Λαμπράκη, Βαρτζάκη, Βαμβακούση και Παναγιωτάτου εις την κατάρτισιν της Εθνικής ομάδος των Παμβαλκανικών αγώνων του Ζάγκρεμπ και των τελευταίων Ελληνοουγγρικών αγώνων εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω.
Ήδη το Γυμναστικόν τμήμα του Πειραϊκού Συνδέσμου περιλαμβάνει 85 περίπου αθλητάς του στίβου και των αθλοπαιδιών Βόλεϋ-Μπώλλ και Μπάσκετ Μπώλλ συγκεντρούν εν αυτώ την όλην αθλητικήν κίνησιν της πόλεως και δη τοσούτον επιτυχώς ώστε μόλις προ μηνός ο Σύνδεσμος των Ελληνικών Αθλητικών και Γυμναστικών Σωματείων ανέθεσεν εις αυτό την εν τω Παναθηναϊκώ Σταδίω οργάνωσιν του Πανελληνίου Εφηβικού Πρωταθλήματος ανταμείβων ούτως ηθικώς την επιτυχή επί 40 συνεχή έτη δράσιν του Πειραϊκού Συνδέσμου και εν τω Αθλητισμώ...


ΣΧΟΛΙΑ
* Ιάκωβος Μάγκος, βιομήχανος, πρόεδρος Π. Σ. στα 1957 - 1959.
* Ο Γρηγόρης Θεοχάρης σύμφωνα με τον Γιάννη Χατζημανωλάκη εκτέλεσε χρέη δημάρχου από 27 Ιανουαρίου έως 27 Απριλίου 1957 στο διάστημα της πρώτης τρίμηνης αργίας του Δημητρίου Σαπουνάκη.
* Το γυμναστήριο λειτούργησε στα 1901: «Δυστυχώς η Προεδρεία του Φίλωνος διήρκησε μόλις ολίγα έτη διότι τον Ιούλιον του 1900 ούτος απεβίωσε, μήνας τινάς μετά την εκφώνησιν του τελευταίου εμπνευσμένου λόγου του κατά τα εγκαίνια του νεοϊδρυθέντος τότε εν των χώρω του Αρχαίου Θεάτρου Γυμναστηρίου». (σελίδα 10 του εν λόγω βιβλίου του 1936). Όμως θα πρέπει να διορθωθεί ο θάνατος του Νικολάου Φίλωνος από το 1900 στο 1902. Στην προεδρία μέχρι το 1912 τον διαδέχτηκε ο Γεώργιος Σημίτης, τότε εργοστασιάρχης και δημοτικός σύμβουλος (επί Παύλου Δαμαλά, 1903 - 1907).
* Ο Τάκης Γ. Σακελλαρίου, παλιός αθλητής μεγαλωμένος στα γυμναστήρια, υπήρξε σύμβουλος της  Βασιλικής Ακαδημίας Φυσικής Αγωγής της Βουδαπέστης. Εκεί έγραψε μια πλήρη και συστηματική μελέτη για την προπόνηση ρίψεων στην σφαιροβολία, δισκοβολία, ελληνικό ακοντισμό και σφυροβολία. Ο Σ.Ε.Γ.Α.Σ. και το Υπουργείο Παιδείας που είχαν προκηρύξει διαγωνισμό τον βράβευσαν με το Α΄ βραβείο. Το βιβλίο κυκλοφόρησε στον Πειραιά από το τυπογραφείο Σώμου - Καλλίνη στα 1930. Βρίσκεται στην συλλογή μου.
Δικά του είναι επίσης τα έργα «Ο επιστημονικός αθλητισμός» στα 1933, «
Der Olympische Idealismus», 1936 (αντιπροσώπευσε την Ελλάδα στο διαγωνισμό Γραμμάτων και Τεχνών της XI Ολυμπιάδας του Βερολίνου).
Αργότερα ως καθηγητής σωματικής αγωγής τον συναντάμε και διευθυντή του τμήματος σωματικής αγωγής του Πειραϊκού Συνδέσμου. Στα 1937, στον Πειραιά, στα τυπογραφικά καταστήματα του Στυλιανού Π. Βαρβαρέσου κυκλοφόρησε το έργο «Η σωματική αγωγή της νεολαίας. Επιστημονική και τεχνική ανάλυσις της σωματικής αγωγής της νεολαίας. Αρχαί και σκοποί - Οργάνωσις και διοίκησις». Βρίσκεται στην συλλογή μου.
Για την αναδιοργάνωση του γυμναστικού τμήματος του Πειραϊκού Συνδέσμου ο Σακελλαρίου είχε υποβάλλει ειδικό σχέδιο.
Είχε προτείνει:
Την μεταλλαγή του τίτλου «Γυμναστικόν» σε «Τμήμα Σωματικής Αγωγής».
Την λειτουργία Λαϊκού Γυμναστηρίου.
Την οργάνωση «Ημερών Εθνικών και Λαϊκών Παιδιών (
Rlay Days σύμφωνα με το αμερικανικό σύστημα).
Την ίδρυση Αθλητιατρικού Γραφείου.
Την διοργάνωση Γυναικείας Σωματικής Αγωγής.
Την προκήρυξη ειδικών βραβείων.       
* Το γυμναστήριο διέκοψε γύρω στα 1966 (;).
 
Δες και ανάρτηση στο
blog «Μικρά κείμενα πειραϊκής ιστορίας και αρχαιολογίας», Κυριακή 26 Ιανουαρίου 2014.


Μια φωτογραφία, δύο υπότιτλοι από τα βιβλία του Π. Σ. του 1936 (σελ. 13) και του Σακελλαρίου του 1937 (σελ. 97): «Οι αθληταί του Πειραϊκού Συνδέσμου μετά του εφόρου, των μελών της εφορίας αυτού καθηγητού και προπονητού του κ. Τάκη Σακελλαρίου». «Η ομάς του Πειραϊκού Συνδέσμου, πρωταθλήτρια της Ελλάδος κατά το 1935».

Ομάδα αθλητών του Πειραϊκού Συνδέσμου με τους γυμναστές τους, δεκαετία του 1920.

Ομάδα αθλητών του Πειραϊκού Συνδέσμου στο γυμναστήριο, δεκαετία του 1950.




   


Κυριακή, 9 Απριλίου 2017

Περί Ξυλείας και Ωνίων στον Πειραιά του 1836.


                                                               Ερευνά και γράφει ο Δημήτρης Κρασονικολάκης.


Συνεχίζω να παραθέτω - σε νεοελληνική απόδοση - παλαιά κείμενα από τα έγγραφα του αρχείου μου. 
Δύο από αυτά αναφέρονται στην ξυλεία και στα τρόφιμα. Η ξυλεία στάθηκε το βασικό υλικό όχι μόνο για οποιαδήποτε οικοδομική εργασία στην νεοσύστατη πόλη αλλά και στην δημιουργία κάθε είδους ξύλινου σκεύους (έπιπλα, βαρέλια, κασόνια, άμαξες κ.ά.). Ακόμα και στα πρόσφατα χρόνια είχαν οριοθετηθεί χώροι στην περίμετρο του κεντρικού λιμένα για την εκφόρτωση και αποθήκευσή της.
Τα ώνια ήταν σημαντική πηγή εσόδων των παραγωγών και μεταπωλητών αλλά και μέσον αισχροκέρδειας για αυτό και οι τιμές αυξομειώνονταν ανάλογα με την επάρκεια και την ζήτηση.
  
Ξυλεία
Όλη η ξυλεία εκτός από τα καυσόξυλα και εκείνη που χρησιμοποιούταν για την ναυπηγική μεταφερόταν από το εξωτερικό, όπως γίνεται και τώρα, διότι τα δάση της Ελλάδος καταστράφηκαν και στα παλιά χρόνια και μάλιστα στην εποχή των Τούρκων.
Η ξυλεία ήταν εκτεθειμένη από τους ξυλέμπορους σε πολλά σημεία κοντά στον λιμένα και στους δρόμους∙ ελάχιστες αποθήκες υπήρχαν.
Όσο κατοικούνταν ο Πειραιάς και κατασκευάζονταν οι δρόμοι και ανεγείρονταν οικοδομές, τόσο και οι ξυλέμποροι αναγκάζονταν να τοποθετούν την ξυλεία τους σε ανάλογο χώρο. Η κατασκευή μάλιστα της προκυμαίας και η ρυμοτομία γύρω από το λιμάνι περιόρισαν τους ξυλέμπορους, για αυτό και αγανακτούσαν επειδή θεωρούσαν ότι κάθε περιοχή ήταν δική τους.   
Τελικά υποχρεωμένοι τον Αύγουστο του 1837 να την μετακομίσουν πίσω από τα καταστήματα της διαμετακομίσεως, αναστάτωσαν το παν και με αναφορά που συν τοις άλλοις απειλούσαν ούτε λίγο ούτε πολύ παρά την κατάληψη του Πειραιά, έγραφαν: «Επειδή στην θέση που προσδιορίστηκε σύμφωνα με τα παραπάνω δεν πρόκειται να έχει όχι μόνο η μικρή μας περιουσία, αλλά ούτε και η ίδια η σωματική μας ύπαρξη την παραμικρή ασφάλεια, διότι, αφού είναι έξω από την πόλη εντελώς απόκεντρη και άγρια, δεν έχει ούτε καταστήματα να κατοικήσουμε ούτε φύλακες περνάνε από εκεί την ημέρα και την νύχτα και εξ αιτίας αυτού θα αφήνεται η περιουσία μας καταστραμμένη στην διάκριση του κάθε τυχαίου.
Επειδή αντί να μετακομίσουμε σε αυτή την θέση τα λίγα απομεινάρια των υλικών του εμπορίου μας και να διακινδυνεύσουμε και εμείς μαζί με αυτά, είναι προτιμότερο να διαλυθούμε και να αναχωρήσουμε από εδώ για να ζήσουμε σε άλλο μέρος.
– Επειδή η πλατεία της εκκλησίας [του Αγίου Σπυρίδωνα] που μπαζώθηκε πρόσφατα για να γίνει μόλος είναι τόσο ευρύχωρη και άδεια και ειδικά τώρα, που ακόμα εκεί δεν είναι οικοδομημένος ο χώρος, μπορεί εύκολα και χωρίς την παραμικρή ζημία και ενόχληση να χωρέσει και την ξυλεία μας».
Και όντως η αστυνομία παραχώρησε την 14 Σεπτεμβρίου 1837 την πλατεία αυτή μπροστά από την μητρόπολη σαν ξυλεμπόριο!

Ψώνια.
Η αισχροκέρδεια εκείνων που πουλούσαν τα απαραίτητα τρόφιμα φάνηκε αμέσως, μόλις αυξήθηκε η κατανάλωσή τους. Ο πωλητής που μόλις λίγο πριν ζούσε από το ξεπούλημα της πραμάτειας του, όταν άρχισε να έχει και λίγο περίσσευμα έγινε και φιλοκερδής για να επεκτείνει τον κύκλο του στην αγορά, αισχροκερδής δε για να πλουτίσει όσο το δυνατόν πιο γρήγορα. Για να περιοριστεί το κακό στις 29 Δεκεμβρίου 1835 ο δήμαρχος κατέθεσε έγγραφο στο δημοτικό συμβούλιο για να εγκριθεί διατίμηση (tarifa) «όλων των τροφίμων και λοιπών αναγκαίων πραγμάτων προς αναπόφευκτον χρήσιν των κατοίκων»∙ εκείνο την ενέκρινε την ίδια ημέρα∙ στις δε 30 του μήνα ο δήμαρχος το κοινοποίησε προς τους κατοίκους. Συγκρίνοντας κάποιος τις τότε τιμές των ωνίων με τις σημερινές [1870 περίπου] βρίσκει ότι του μεν ψωμιού, τυριού, ελιών, του πρόβειου και κατσικίσιου κρέατος, των οσπρίων, ρεβιθιών, φασολιών, κουκιών, φακών σήμερα είναι πάνω από την διπλάσια η τιμή∙ του δε βοδινού και χοιρινού κρέατος και των ψαριών σχεδόν τριπλάσια. Των δε χορταρικών και κηπευτικών, λάχανων, οπωρικών και οσπρίων η διατίμηση, που σε μερικούς περισσότερο από την σημερινή εποχή εξ αιτίας της έλλειψης ίδιων διαστάσεων κήπων μειώνονταν από ημέρα σε ημέρα ανάλογα της αύξησης της παραγωγής τους έτσι για παράδειγμα τα κουκιά με την έλλειψή τους την πρώτη Μαΐου είχαν τιμή 60 λεπτά στις δε 11 Ιουνίου 8 λεπτά. Τα δε κολοκύθια 56 λεπτά την πρώτη Μαΐου στις δε 11 Ιουνίου 5 μέχρι να λείψουν∙ τα δε αγγούρια την μεν πρώτη Μαΐου 6 λεπτά, στις δε 30 του ίδιου μήνα 2 μέχρι να λείψουν∙ οι δε «πέπονες» (πεπόνια) και «υδροπέπονες» (καρπούζια) την πρώτη Ιουλίου οι πρώτοι λεπτά 24, οι δεύτεροι 20 από δε της 22 του μήνα και μετά οι πρώτοι 12 και οι δεύτεροι 8.                

ΤΑ ΠΡΩΤΟΤΥΠΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

Ξυλεία
Άπασα η ξυλεία πλην των καυσοξύλων και ναυπηγησίμου εκομίζετο έξωθεν, όπως και τανύν, διότι τα δάση της Ελλάδος κατεστράφησαν και εν τοις παλαιοίς χρόνοις και μάλιστα επί των Τούρκων.
Η ξυλεία ην εκτεθειμένη υπό των ξυλεμπόρων πολλαχού παρά τον λιμένα και επί των οδών∙ ολίγισται αποθήκαι υπήρχον.
Όσω δε κατωκείτο ο Πειραιεύς και αι οδοί κατεσκευάζοντο και οικοδομαί εγείροντο, τόσω και οι ξυλέμποροι ηναγκάζοντο να εναποτιθώνται την αυτών ξυλείαν εν οικείω χώρω. Η κατασκευή μάλιστα της προκυμαίας και η ρυμοτομία περί τον λιμένα περιώρισαν τους ξυλεμπόρους, εφ’ ω και ηγανάκτουν άτε νομίζοντες πάντα χώρον οικείον αυτοίς.
Τέλος υποχρεωθέντες τον Αύγουστον του 1837 να μετακομίσωσιν αυτήν όπισθεν των καταστημάτων της διαμετακομίσεως, ανεστάτωσαν το παν και δι’ αναφοράς συν τοις άλλοις ηπείλουν ουδέν ήττον ή την του Πειραιώς κατάληψιν έγραφον: «Επειδή εις την ως ανωτέρω προσδιορισθείσαν θέσιν δεν θέλει έχει όχι μόνον η μικρά μας περιουσία, αλλ’ ουδέ και αυτή η σωματική μας ύπαρξις την παραμικράν ασφάλειαν, διότι, εν ω είναι εκτός της πόλεως όλως διόλου απόκεντρος και αγρία, δεν έχει ούτε καταστήματα να κατοικήσωμεν [ούτε;] φύλακες περιέρχονται εκεί την ημέραν ουδέ την νύκτα και τούτου ένεκα βιασμένως [βιασμένης;] θα αφίνεται η περιουσία μας εις την διάκρισιν του τυχόντος. Επειδή αντί να μετακομίσωμεν εις την θέσιν ταύτην τα ολίγα λείψανα της εμπορικής μας ύλης και να διακινδυνεύσωμεν και ημείς μαζή μ’ αυτά, είναι προκριτότερον να διαλυθώμεν και αναχωρήσωμεν τουντεύθεν δι’ άλλο μέρος να ζήσωμεν. – Επειδή η ήδη μολωθείσα πλατεία της εκκλησίας ούσα τόσον πολύ ευρύχωρος και κενή και μάλιστα τώρα, οπού δεν είναι εισέτι ο τόπος εκεί οικοδομημένος, δύναται ευκόλως και χωρίς την παραμικράν βλάβην και ενόχλησιν να χωρέση και την ξυλείαν μας».
Και όντως η αστυνομία παρεχώρησε τη 14 Σεπτεμβρίου 1837 την πλατείαν ταύτην έμπροσθεν της μητροπόλεως ως ξυλεμπορείον!

Ώνια
Η των τα ώνια πωλούντων αισχροκέρδεια ανεφάνη αμέσως, άμα ηύξησεν η κατανάλωσις αυτών. Ο μόλις πρότερον αποζών πωλητής εκ της απεμπολήσεως, άμα ήρξατο να έχη και τι περίσσευμα εγένετο και φιλοκερδής ίνα επεκτείνη τον εν τη αγορά κύκλον αυτού, αισχροκερδής δε ίνα πλουτήση ότι τάχιστα. Προς περιστολήν του κακού τη 29 Δεκεμβρίου 1835 υπέβαλεν ο δήμαρχος τω δημοτικώ συμβουλίω ίνα εγκριθή διατίμησις (tarifa) «όλων των τροφίμων και λοιπών αναγκαίων πραγμάτων προς αναπόφευκτον χρήσιν των κατοίκων»∙ όπερ τη αυτή ημέρα ενέκρινεν αυτήν∙ τη δε 30 εκοινοποίησεν ο δήμαρχος προς τους κατοίκους. Παραβάλλων δε τις τας τότε τιμάς των ωνίων προς τας σήμερον ευρίσκει ότι του μεν άρτου, τυρού, ελαιών, του προβατείου και αιγείου κρέατος, των οσπρίων, ερεβίνθων, φασιόλων, κυάμων, φακών υπερδιπλασία είναι η σήμερον τιμή∙ του δε βοείου και χοιρείου κρέατος και των ιχθύων σχεδόν τριπλασία. Των δε χλωρών και κηπευτών, λαχάνων, οπωρικών και οσπρίων η διατίμησις, ήτις εν τισι μείζον της σήμερον δι’ έλλειψιν ίσων κήπων ηλαττούτο οσημέραι κατά λόγον της αυξήσεως της παραγωγής ούτως φερ’ ειπείν οι κύαμοι και τα κολοκύντια, [άμα τη εξαφανίσει] εκείνα μεν τη α΄ Μαΐου ετιμώντο 60 λεπτά ταύτα δε 56 τη δε 11 Ιουνίου εκείνα μεν λεπτά 8 ταύτα δε 5 μέχρι εκλείψεως∙ τα δε αγγούρια τη μεν α΄ Μαΐου 6 λεπτά, τη δε 30 του αυτού 2 μέχρι εκλείψεως∙ οι δε πέπονες και οι υδροπέπονες (καρπούζια) τη α΄ Ιουλίου εκείνοι μεν λεπτά 24, ούτοι δε 20 από δε της 22 και εφεξής εκείνοι 12 ούτοι δε 8.

Πρώτη δημοσίευση: Εφημερίδα ΠΟΛΙΣ - ΖΩ ΣΤΟΝ ΠΕΙΡΑΙΑ, φύλλο 8o, Απρίλιος 2017, σελ. 2.
  


Κυριακή, 26 Μαρτίου 2017

Εμπορικός Σύλλογος Πειραιώς.

Δύο κείμενα κι ένα ψήφισμα με αφορμή την έκδοση βιβλίου για την ιστορία του.
  
 
                                                                               Ερευνά και γράφει ο Δημήτρης Κρασονικολάκης.


Κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον Ε.Σ.Π. και παρουσιάστηκε στο Ε.Β.Ε.Π. στις 13.3.2017 (λειτούργησε και μια μικρή έκθεση στην είσοδό του την οποία και περιεργάστηκα το μεθεπόμενο πρωινό, μόνος στο μισοσκόταδο) το βιβλίο της ιστορίας του με τίτλο «Η ιστορία του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς. Μια πρώτη ανάγνωση». 
Συγγραφείς οι Τζένη Λιαλιούτη, Κώστας Ελευθερίου, Κώστας Λοΐζος, σελ. 288.
Από ένα αντίτυπο έδωσε σε μένα και στον Δημοσθένη Μπούκη ο φίλος μας Γιώργος Σωτηρίου όταν τον επισκεφτήκαμε στο κατάστημά του.
Ενδιαφέρουσες οι φωτογραφίες του, προέρχονται από το φωτογραφικό αρχείο και το αρχείο εφημέρων του Ε.Λ.Ι.Α., το ιστορικό αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος, από ψηφιακές συλλογές της βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων και της Εθνικής Βιβλιοθήκης, από ιδιωτικές συλλογές αλλά και το αρχείο του ίδιου του Εμπορικού Συλλόγου.
Θα μπορούσα να διορθώσω αρκετά, ας αρκεστώ στην λεζάντα της φωτογραφίας στην σελίδα 032, η «Άποψη του Μικρολίμανου» είναι στην πραγματικότητα «Άποψη του Πασαλιμανιού» (διακρίνεται η οδός Ζαννή και ψηλά η έπαυλη Σκουλούδη), οι φωτογραφίες των σελίδων 042 και 043 που δεν αναφέρουν τόπο άφιξης του Τούρκου Προέδρου ανήκουν επίσης στο Πασαλιμάνι, ενώ η «Άποψη του επιβατικού σταθμού στον Πειραιά» της σελίδας 058 είναι τα καταστήματα - ανθοπωλεία στην πλευρά της πλατείας επί της οδού Αγίου Κωνσταντίνου απέναντι από το Δημοτικό Θέατρο.
Η φωτογραφία είχε παρουσιαστεί και στο ημερολόγιο του Λιμανιού της Αγωνίας (Πειραιάς, μια πόλη - λιμάνι! 2009) με παρόμοιο λανθασμένο υπότιτλο, άρα θα είναι ατόπημα υπογράμμισης του ΕΛΙΑ.
Η «Άποψη του Πειραιά» στην σελίδα 153 δείχνει από την πλατεία Κανάρη την λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας  -  Γρηγορίου Λαμπράκη (κινηματογράφος ΣΠΛΕΝΤΙΤ) με την οδό Μπουμπουλίνας στο Πασαλιμάνι.
Επίσης στην σελίδα 033 το μηχανουργείο και ναυπηγείο των Μακ Λούαρ και Βάρβουρ πρέπει να διορθωθεί σε Μακ Δούαλ (ελληνικά Δούαλλ ή Ντούαλ από το αγγλικό
John Mc Dowall, που πέθανε στις 17.10.1897 σε ηλικία 68 ετών).  

Πριν συσταθεί ο Ε.Σ.Π. με την υπόδειξη αρκετών μεταξύ των οποίων και του μεγαλέμπορου Δημητρίου Ρέππα, υπήρξαν κι άλλες προσπάθειες συσπείρωσης και συνεργασίας των εμπόρων.
Επιθυμώντας κι εγώ να συνδράμω στην απόδοση λεπτομερειών για την καταγραφή της ιστορίας του Εμπορικού μας Συλλόγου παραθέτω δύο κείμενα, για τον - μη αναφερόμενο στο εν λόγω βιβλίο - Σύνδεσμο Εμποροϋπαλλήλων Πειραιώς που ιδρύθηκε και λειτούργησε τα πρώτα χρόνια παράλληλα με αυτόν, για την Εμπορική Λέσχη «ο Ερμής» κι ένα έγγραφο από το αρχείο μου που θα είχε την θέση του κάπου μέσα στις σελίδες 132 - 136.

*Από το «Φιλολογικόν ημερολόγιον» του Αγγέλου  Α. Κοσμή με την ονομασία ΚΥΨΕΛΗ του έτους 1903, [Έτος τρίτον, Εν Πειραιεί, Εκ του τυπογραφείου Αριστομένους Ζ. Διαλησμά, Οδός Αδριανού, 66, εν Αθήναις], που βρίσκεται στην συλλογή μου αντιγράφω από τα 18 αναγραφόμενα Πειραϊκά Σωματεία το πέμπτο κατά σειρά, στις σελίδες 197-198 με τίτλο: Σύνδεσμος Εμποροϋπαλλήλων Πειραιώς και το όγδοο, στις σελίδες 202-203 με τίτλο: Εμπορική Λέσχη ο «Ερμής».
4) Σύνδεσμος Εμποροϋπαλλήλων Πειραιώς
Ο οργασμός και η δράσις η οποία παρατηρείται εις την πρωτεύουσαν της ελληνικής οικονομικής εργασίας τον Πειραιά, και το μέλλον το ευρύτατον, το οποίον λαμπρόν και ένδοξον αναμένει τους μέλλοντας οικονομικούς παράγοντας του Πειραιώς, εξωτερικεύεται ιδία δια του αρίστου Σωματείου «Σύνδεσμος εμποροϋπαλλήλων Πειραιώς». Ιδρυθείς το 1899 και εργασθείς επί έν έτος υπό την προεδρείαν του κ. Α. Κολονέλλου εξακολουθεί εργαζόμενος και προχωρών εις την επίτευξιν του σκοπού του υπό την προεδρείαν του ευγενούς και φιλοπροόδου Ταμία του μηχανουργείου Βασιλειάδη κ. Ευσταθίου Γαβαλλά.
Ο Σύνδεσμος ούτος πλην του επίσης ευγενούς σκοπού της περιθάλψεως και υποστηρίξεως των απορούντων Εμποροϋπαλλήλων, βαίνει εις την εκπλήρωσιν ενός μεγαλειτέρου σκοπού της τελειοποιήσεως των νυν εμποροϋπαλλήλων και μελλόντων εμπόρων του Πειραιώς διά των νυκτερινών Εμπορικών σχολών τας οποίας επί τρία ήδη έτη συντηρεί. Εις τας σχολάς ταύτας διδάσκονται ξέναι γλώσσαι και εμπορικά μαθήματα παρ’ ανδρών διακεκριμένων διά τας γνώσεις των.
Το έργον του Συνδέσμου τούτου ο οποίος σκοπόν έχει την Παιδαγώγησιν και Επιστημονικήν τελειοποίησιν των Εμποροϋπαλλήλων της σήμερον και εμπόρων του μέλλοντος, έχει ευνοηθή υπό πολλών εξεχόντων πολιτών και έχει υποστηριχθή παρ’ αυτών, έχει όμως ανάγκην μεγαλειτέρας προστασίας και ενθαρρύνσεως την οποίαν οφείλει να παράσχη αφειδώς αυτή η επίσημος αρχή του τόπου ο Δήμος Πειραιώς. 
Το συμβούλιον σύγκειται εκ των κ. κ. Ε. Γαβαλλά προέδρου, Δ. Πρωτοππαπά και Γ. Βαλασάκη αντιπροέδρων, Ν. Δραγώνα Γ. Γραμματέως, Κ. Μπάκαλα Ειδ. Γραμματέως, Λ. Ζερβού Ταμία, Σ. Θεοτόκη κοσμήτορος και των συμβούλων κ. κ. Λ. Συμεών, Α. Κατσούλη, Δ. Σακελλαροπούλου, Κ. Μονισέλ, Κ. Οικονόμου και Π. Τρουποσκιάδη.

8) Εμπορική Λέσχη ο «Ερμής»
Από του 1894 υπό την προεδρείαν του σιτεμπόρου κ. Ι. Κούτση ιδρύθη εν Πειραιεί η περίβλεπτον κατέχουσα σήμερον θέσιν μεταξύ των Σωματείων Εμπορική Λέσχη «ο Ερμής». Η σταδιοδρομία της από του έτους της ιδρύσεώς της μέχρι του 1897 ότε κατόπιν ερίδων αίτινες ανεφύησαν ανέλαβε την προεδρείαν της Λέσχης ο και νυν πρόεδρος κ Φραγκούλης δεν υπήρξε πλουσία εις δράσιν.
Μέχρι του 1897 η Λέσχη αύτη ευρίσκετο εις ουχί ευχάριστον θέσιν∙ τα μέλη αυτής ως εκ των φιλονεικειών αίτινες είχον αναφυή είχον παραιτηθή ή δεν επροθυμοποιούντο εις την εκπλήρωσιν των υποχρεώσεών των∙ ο κ. Κούτσης ο οποίος είχε προσφέρη εξ ιδίων ως δάνειον σεβαστόν ποσόν προς εγκαθίδρυσιν του Σωματείου παρητήθη και εν γένει τα πάντα είχον εκτροχιασθή.
Κατά το από του 1897 διάστημα εξωφλήθη σοβαρόν χρέος, όπερ εβάρυνεν αυτήν, κατηρτίσθη και ίδιον κεφάλαιον εκ 5 ½ χιλιάδων δραχμών περίπου. Η δράσις της Λέσχης ταύτης υπήρξε κατά διαφόρους περιστάσεις ευεργετική διά τον Πειραιά. Εις το ζήτημα της εκχωρήσεως των εκφορτώσεων εις ξένον μηχανικόν, εις το ζήτημα του Εμπορικού Επιμελητηρίου και εις άλλα πολλά ειργάσθη λίαν επωφελώς το Σωματείον τούτο, το οποίο εργαζόμενον υπό συνετήν διοίκησιν υπόσχεται πολλά και διά το μέλλον.    


*Ψήφισμα του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς στα 1946 για την προστασία των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών Πειραιώς. Πρόκειται για την πρωτότυπη επιστολή που συνέταξε κι έστειλε μετά τον πόλεμο ο Εμπορικός Σύλλογος Πειραιώς προς Βουλευτή της πόλης ώστε να υποστηρίξει κι εκείνος τα αιτήματα του ψηφίσματος της ολομέλειας για την επαγγελματική αποκατάσταση των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών του Πειραιά.

Το πρώτο έγγραφο:
ΕΜΠΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ
1900
ΤΜΗΜΑΤΑ
ΑΠΟΙΚΙΑΚΩΝ & ΕΓΧΩΡΙΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ
ΓΕΝΙΚΟΥ ΕΜΠΟΡΙΟΥ
ΔΕΡΜΑΤΕΜΠΟΡΙΑΣ
ΔΗΜΗΤΡΙΑΚΩΝ ΚΑΡΠΩΝ & ΕΙΔΩΝ ΝΟΜΗΣ
ΕΜΠΟΡΙΟΥ ΞΥΛΕΙΑΣ
ΚΙΓΚΑΛΕΡΙΑΣ & ΥΑΛΙΚΩΝ ΕΙΔΩΝ
ΣΙΔΗΡΩΝ, ΣΙΔΗΡΙΚΩΝ & ΜΕΤΑΛΛΩΝ
ΥΦΑΣΜΑΤΕΜΠΟΡΙΑΣ & ΨΙΛΙΚΩΝ
ΕΝ ΠΕΙΡΑΙΕΙ ΤΗ 29η Ιουλίου 1946
ΟΔΟΣ ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 2, ΤΗΛ. 40.318

ΤΜΗΜΑ: Γραφείον κ. Προέδρου
Αρ. Πρωτ. 539
Κύριον
ΔΡΑΚΟΥΛΗΝ ΜΑΝΤΟΥΒΑΛΟΝ
Βουλευτήν Πειραιώς και Νήσων
 
Ε ν τ α ύ θ α

Κύριε Βουλευτά,
Την 22αν λήγοντος συνήλθεν η ολομέλεια του ημετέρου Συλλόγου, ε-
ξήτασε και συνεζήτησε το θέμα της λήψεως μέτρων Κρατικής προστασίας υπέρ
των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών Πειραιώς και κατέληξεν, εις την διατύπωσιν ψηφίσματος,  του οποίου σας επισυνάπτομεν αντίτυπον τω παρόντι.

Είναι γνωστή εις σάς η τραγωδία της κατηγορίας αυτής των συνα-
δέλφων μας και συμπολιτών, οι οποίοι εις τον βωμόν των δικαίων του Έ-
θνους εθυσίασαν την επαγγελματικήν των υπόστασιν και μέχρι σήμερον ουδεμιάς σοβαράς προσοχής έτυχον από μέρους του Κράτους. –

Δεν είναι μόνον λόγοι ηθικής και δικαιοσύνης οι οποίοι επιβάλ-
λουν την ενίσχυσιν και προστασίαν της κατηγορίας των ανωτέρω επαγγελμα-
τιών, αλλά εις τούτο συντρέχουν και λόγοι συμφέροντος της ανασυγκροτου-
μένης Εθνικής Οικονομίας της Χώρας . Ο Πειραιεύς, ως βιομηχανικόν, εμπο-
ρικόν και ναυτιλιακόν κέντρον, αποτελεί βασικόν θεμέλιον της Εθνικής
Οικονομίας μας και η ανασυγκρότησις αυτή σημαίνει και ανασυγκρότησιν
της Οικονομίας ταύτης, αλλ’ ακριβώς σημαντικόν τμήμα της ανοικοδομήσεως
του Πειραιώς είναι και η επαγγελματική αποκατάστασις των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών της πόλεώς μας. –

Έχομεν την γνώμην ότι θα είσθε σύμφωνος με τας απόψεις, αι ο-
ποίαι εκτίθενται εις το συνημμένον ψήφισμα και ότι κατά συνέπειαν θα
ενισχύσητε την προσπάθειαν της προς τούτο συσταθείσης Επιτροπής διά
την ικανοποίησιν των εν τω ψηφίσματι διατυπουμένων αιτημάτων της εν
λόγω κατηγορίας εμπόρων και επαγγελματιών. –

Με την πεποίθησιν της εκ μέρους σας αποδοχής και υποστηρίξεως
των εν τω συνημμένω ψηφίσματι αιτημάτων,

                     Διατελούμεν μετά τιμής
ο Αντιπρόεδρος                                                      ο Γεν. Γραμματεύς α. α.

[Υπογραφή]                    [Σφραγίδα Ε.Σ.Π.]               [Υπογραφή]

(ΔΗΜ. ΜΠΑΣΤΟΥΝΗΣ)                                 (ΒΑΣΙΛ. ΣΤΡΑΤΗΓΑΚΗΣ)      

Το δεύτερο έγγραφο:
Αριθ. Πρωτ. 503

ΕΜΠΟΡΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ
1900
Ψ Η Φ Ι Σ Μ Α
Η ολομέλεια του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς, συνελθούσα εις έκτακτον
Γεν. Συνέλευσιν σήμερον 22αν Ιουλίου ε..έ. ημέραν Δευτέραν και ώραν 6.30΄
μ.μ. εν τοις Γραφείοις του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς διά να εξετάση το
θέμα των μέτρων προς προστασίαν των βομβοπαθών εμπόρων Πειραιώς και ακού-σασα του Προεδρεύοντος Αντιπροέδρου του Εμπορικού Συλλόγου Πειραιώς κ.
Μιχ. Σεβαστού και του Προέδρου της Διοικήσεως της Ενώσεως Βομβοπαθών Εμ-πόρων & Επαγγελματιών Πειραιώς κ. Δημ. Παπαχριστοπούλου και μετά διεξαχθεί- σαν συζήτησιν μεταξύ των συνελθόντων αποφασίζει ομοφώνως τα ακόλουθα. –
1) Επικαλείται το γενικώτερον ενδιαφέρον της Κυβερνήσεως υπέρ των βομ-
βοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών ιδιαιτέρως της πόλεως του Πειραιώς διό-
τι διαπιστώνει ότι ουδέν μέτρον προστασίας και βοηθείας ελήφθη υπό του Κρά-
τους μέχρι σήμερον παρά το γεγονός, ότι λόγοι συμφέροντος της ανοικοδομήσε-
ως, της Εθνικής οικονομίας και λόγοι στοιχειώδους δικαιοσύνης και ηθικής, επέβαλον την παροχήν προς τα θύματα αυτά της πολεμικής θυέλλης την εξασφά-
λισιν επαγγελματικής στέγης και την οικονομικήν ενίσχυσίν των. –
2) Επιβάλλεται η άμεσος θέσις εις εφαρμογήν του υπ’ αριθ. 261/1945 Αναγκ.
Νόμου "περί ανοικοδομήσεως και επισκευής καταστραφέντων κτηρίων", καταλλή-
λως τροποποιουμένου, προς εξασφάλισιν κατά το δυνατόν επαγγελματικής στέγης
εις τους βομβοπαθείς εμπόρους και επαγγελματίας του Πειραιώς. –
3) Είναι ανάγκη όπως κατά πάσαν περίπτωσιν είτε καταργήσεως του ισχύον-
τος περί αναγκαστικής στεγάσεως νόμου είτε τροποποιήσεως αυτού ληφθή ειδι-
κή μέριμνα διά την παραμονήν των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών εις τους χώρους εις τους οποίους ούτοι εστεγάσθησαν και στεγάζονται δι΄αποφά-
σεων της Επιτροπής Στεγάσεως Πειραιώς επειδή απώλεσαν τα καταστήματά των, καταστραφέντα εντελώς συνεπεία των βομβαρδισμών υπό εχθρικών και συμμαχι-
κών αεροπλάνων κατά την διάρκειαν του πολέμου επί καταβολή ευλόγου μισθώματος, κανονιζομένου υπό του νόμου. –
4) Λαμβανομένων των ενδεδειγμένων μέτρων διά την ταχυτέραν ανοικοδόμη-
σιν των καταστραφέντων κτηρίων της πόλεώς μας, όπου εστεγάζοντο τα εμπορι-
κά καταστήματα των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών Πειραιώς, πρέπει τα μέτρα ταύτα να έχουν ως βάσιν την περιφρούρησιν του δικαιώματος υπό των εμ-πόρων και επαγγελματιών τούτων της διατηρήσεως της επαγγελματικής στέγης των εις αυτά. –
5) Να παρασχεθή η αναγκαία οικονομική ενίσχυσις υπό την εγγύησιν του
Κράτους εκ μέρους Τραπεζών προς τους βομβοπαθείς εμπόρους και επαγγελμα-
τίας Πειραιώς όχι μόνον διά την υπό τούτων ανοικοδόμησιν των εκ πολεμικής
αιτίας καταστραφέντων καταστημάτων των, αλλά και διά την ανασυγκρότησιν των εμπορικών επιχειρήσεών των. Προς τον σκοπόν τούτον προτείνει όπως εκ της φο-ρολογίας περί εκτάκτου εισφοράς ή της εισαχθησομένης τοιαύτης εις αντικατά-στασιν αυτής ποσοστόν 20% περιέρχεται εις ειδικήν κατάθεσιν παρά τη Τραπέζη
της Ελλάδος διά την δημιουργίαν κεφαλαίου προς εξυπηρέτησιν της ανωτέρω
υπέρ των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών οικονομικής ενισχύσεως. –
6) Μέτρον λογικής και δικαιοσύνης, επιβαλλόμενον από τα πράγματα τυγχά-
νει και η μερική απαλλαγή των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών από
τους φόρους εκτάκτου εισφοράς και επιτηδεύματος και από τους μελετωμένους
και μέλλοντας να τεθώσιν εις εφαρμογήν φόρους, διότι είναι ακατανόητον να επιδιώκεται είσπραξις φορολογιών από πολίτας έχοντας την ανάγκην της
Κρατικής προστασίας και ενισχύσεως. –
7) Ζητεί όπως αντιπρόσωπος των βομβοπαθών εμπόρων και επαγγελματιών Πει-
ραιώς προερχόμενος από την Ένωσιν τούτων, μετέχη της νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής δια το ενοικιοστάσιον, ως και εις πάσαν άλλην αρμοδίαν διά τα εν προκειμένω ζητήματα Επιτροπήν. –
8) Καλεί τους Κοινοβουλευτικούς εκπροσώπους του Πειραιώς όπως επιδείξω-
σι το κατά καθήκον ενδιαφέρον των διά τα εν τω παρόντι αιτήματα των βομβο-
παθών εμπόρων και επαγγελματιών Πειραιώς και καταβάλωσι πάσαν προσπάθειάν των διά την ικανοποίησιν τούτων. –
                                  Εν Πειραιεί τη 22α Ιουλίου 1946

      ο Αντιπρόεδρος                                                        ο Γεν. Γραμματεύς
ΜΙΧΑΗΛ ΣΕΒΑΣΤΟΣ                                           ΣΤΑΜ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΗΣ                 




    
 

Κυριακή, 19 Μαρτίου 2017

Ομιλία στην παρουσίαση του βιβλίου «Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου» του Στέφανου Μίλεση.


                                                                                                            Του Δημήτρη Κρασονικολάκη.

[Το κείμενό μου ως πρώτου ομιλητή στην παρουσίαση του βιβλίου που έγινε στην Δημοτική Πινακοθήκη Πειραιά στις 17 Μαρτίου 2017. Ακολούθησαν οι Αρχοντία Παπαδοπούλου και Νίκος Αξαρλής]




Συνηθίζεται ο συγγραφέας ενός καινούργιου βιβλίου του οποίου γίνεται η παρουσίαση σε μια αίθουσα εκδηλώσεων όπως κι αυτή που βρισκόμαστε, να καλεί δυο - τρεις ομιλητές στο πάνελ για να το εκθειάσουν με τον δικό τους τρόπο αφού ως ειδήμονες έχουν κατ’ αρχάς μελετήσει κι εξοικειωθεί με το θέμα του περιεχομένου του.
Κανονικά θα έπρεπε να έχει ο ίδιος τον λόγο, να μας εξηγήσει τις αιτίες που τον ώθησαν να ασχοληθεί με το θέμα, τις δυσκολίες του πονήματος, την τελική κατανομή της ύλης, να μας δώσει τις απαντήσεις του σε τυχόν απορίες κι όχι να κάθεται άβολα στην πρώτη θέση, αγχωμένος για το συμβάν και ανυπόμονος να ακούει τις κρίσεις μας.
Μια τέτοια εισήγηση λαμβάνει το ύφος ενός ολιγόλεπτου μονόλογου, μιας γραπτής αναφοράς σκέψεων κι απόψεων εκφραζόμενων ως είδος ήπιας εξομολόγησης που ξεκινά από τον εσωτερικό κόσμο του ομιλητή και στοχεύει προς τον συγγραφέα, όμως απευθύνεται σε πολλά ανοιχτά «ώτα ακουόντων» προσκεκλημένων, τα δικά σας.
Υπάρχουν αναρίθμητοι τρόποι να συντάξει κανείς αυτό το λογύδριο, είναι δύσκολη υπόθεση πώς να ξεκινήσεις, πού να επικεντρωθείς και με το ξετύλιγμα των νοημάτων δεν γνωρίζεις πού θα καταλήξεις.
Έτσι εγώ προσωπικά, με την συναισθηματική φόρτιση της στιγμής αποφάσισα να αφήσω ελεύθερο τον εαυτό μου να περάσει σε εσάς κάτι από τα βιώματά μου σε σχέση τον γράφοντα, με το εν λόγω βιβλίο και με την πειραϊκή πραγματικότητα.     
Ένα παραπάνω, επειδή με τον Στέφανο Μίλεση συνδεόμαστε με πολλαπλές ιδιότητες, θα προσεγγίσω διαφορετικά την αποψινή επίσημη κυκλοφορία του έργου του με τίτλο «Πειραϊκές ιστορίες  του μεσοπολέμου».
Σε έναν κόσμο που συνεχώς μετακινείται και μεταλλάσσεται υπάρχουν κάμποσοι τρόποι να κοινοποιήσει κανείς την πειραϊκή γνώση:
Αρχικά να του αρέσει να ασχολείται, να συμμετέχει στα κοινά, να είναι εξοικειωμένος με τον γραπτό λόγο, να είναι ό, τι με την ευρύτερη έννοια λέμε δημοσιογράφος, να συντάσσει άρθρα στις εφημερίδες ώστε να καταγράφει τις επίκαιρες ειδήσεις, τις εκτελέσεις έργων, τις κατασκευές ή ανακαινίσεις, τα εγκαίνια, τις εκδηλώσεις του Δήμου, τις δράσεις των επαγγελματικών και πολιτιστικών φορέων, να σχολιάζει την απλή καθημερινότητα με τα προβλήματά της, να επισημαίνει τις εκάστοτε απαιτήσεις και να κάνει προτάσεις που κατά την γνώμη του κι αν εισακουστούν να δώσουν την πρέπουσα λύση.
Αν είναι προχωρημένος μπορεί να προσθέσει και ανάλογα ιστορικά στοιχεία που να συνδέουν τα κείμενά του με το παρελθόν.
Πολύ πιο πέρα, αν είναι οξυδερκής και ικανός, εξελίσσεται σε κανονικό χρονογράφο, πρόσωπο που γρήγορα καταξιώνεται με θετική αναγνώριση από τον κόσμο.
Επόμενο στάδιο, η γέννηση μέσα από την αποκτούμενη πείρα ενός ιστοριοδίφη, ενός ατόμου ασχολούμενου αποκλειστικά με την εξιστόρηση παλαιών, ξεχασμένων γεγονότων.  
Εκτός από αρθρογράφος μπορεί άνετα να γίνει και συγγραφέας, που είτε με τις χαλαρές μυθιστορίες του να αναδεικνύει ευχάριστες και δυσάρεστες στιγμές της περασμένης τοπικής ζωής, είτε με αυστηρά ιστορικό βλέμμα να καταπιάνεται με ένα γενικό ή ορισμένο αντικείμενο.
Τα τελευταία χρόνια έχουμε πολλούς εκπαιδευτικούς, επιστήμονες αλλά και φιλίστορες που με κριτική διάθεση μάς έδωσαν καλές εξειδικευμένες μελέτες.
Ο Στέφανος Μίλεσης αναντίρρητα ανταποκρίνεται σε όλα τα παραπάνω: με το πέρασμα του χρόνου η γραφίδα του απέκτησε την πρέπουσα ευελιξία να ερευνά επίμονα και να μεταφέρει εύστοχα σε οποιοδήποτε μέσο ενημέρωσης, κάθε πτυχή του πειραϊκού ιστορικού παρελθόντος.
Παράλληλα η σύγχρονη τεχνολογία πρόσφερε νέες δυνατότητες στα πειραϊκά δρώμενα.
Το διαδίκτυο άνοιξε απεριόριστους ορίζοντες, όσοι εντάχτηκαν προερχόμενοι από εφημερίδες και περιοδικά βρήκαν περισσότερο χώρο δραστηριοποίησης ενώ ανέδειξε καινούργια πρόσωπα που ίσως χωρίς αυτό θα παρέμεναν αδρανή και άγνωστα.
Ο ευγενής ανταγωνισμός των πολλών bloggers και η κακή προαίρεση των ευτυχώς ελαχίστων χρηστών απέδωσαν στην πειραϊκή ενημέρωση άφθονους καρπούς, γλυκούς και πικρούς.
Γλυκούς επειδή εκτός από τις ειδήσεις εμφανίστηκαν - και ολοένα συνεχίζεται να τραβούν την προσοχή - γνωστές και σπάνιες κάρτες και φωτογραφίες του Πειραιά, βγαλμένες από αρχεία, ιδιωτικές συλλογές και για πρώτη φορά μέσα από οικογενειακά λευκώματα, γλυκούς επειδή αναρτώνται εύστοχα, άρτια και εμπεριστατωμένα θέματα.
Πικρούς καρπούς λόγω της ασχετοσύνης μερικών, της διαστρέβλωσης της ιστορίας, της κακής αντιγραφής, των λαθών σε χρονολογίες και γεγονότα, πικρούς γιατί ο κακοπροαίρετος χαρακτήρας στο πλαίσιο της αποκλειστικότητας εκφράζεται με ύβρεις και καυστικά σχόλια. Αρέσκονται να επιδεικνύονται και να μαζεύουν τα πολλά «λάικ» επίδοξων θαυμαστών.
Έτσι ο χρήστης του διαδικτύου εθίζεται στο να βλέπει γνώριμες ή σπάνιες φωτογραφίες δίχως λεζάντες, με ανούσια σχόλια και χωρίς ιστορική τεκμηρίωση. Αντίθετα ο Στέφανος Μίλεσης, στο ιστολόγιο ΠΕΙΡΑΙΟΡΑΜΑ που διατηρεί και τροφοδοτεί ολοένα χρησιμοποιεί την φωτογραφία σαν αποδεικτικό στοιχείο στην προσωπική, βαθιά διείσδυσή του στα λησμονημένα κι αλησμόνητα συμβάντα του Πειραιά που έφυγε. Επικεντρώνεται στο κείμενο μέσα από επιτόπιες πληροφορίες και ανέκδοτες πηγές και καλύπτει πλήρως το κενό σε εκείνο που θα χαρακτηρίζαμε σαν αναβίωση του παλιού καλού πειραϊκό ρεπορτάζ.
Φέρνω λίγο στην μνήμη τις εμπειρίες μου και θα φτάσω σε ακριβείς διαπιστώσεις για την πνευματική κατάσταση που μας περιβάλλει. Κατ’ επέκταση θα καταλήξω στον τιμώμενο φίλο μου Στέφανο Μίλεση.      
Επιστρέφοντας από τις σπουδές μου στην Ρόδο, αφήνοντας κατά μέρος το κρητικό και αθηναϊκό πεδίο δράσης μου που δεν ενδιαφέρει την αποψινή ομιλία, ένιωσα την ανάγκη να ασχοληθώ με τον Πειραιά που ζω από τα πεντέμισί μου χρόνια.
Γράφτηκα σε συλλόγους, ειδικά στην Φιλολογική Στέγη, φρόντισα και γνωρίστηκα με όλες τις πνευματικές προσωπικότητες που με ενδιέφεραν, γίναμε φίλοι, συναντιόμασταν συχνά, ανταλλάξαμε γνώσεις κι απόψεις, συναναστράφηκα με φοιτητές καθηγητές και πανεπιστημιακούς που έγραφαν έργα και διατριβές για τον Πειραιά ενώ παράλληλα - αβίαστα ή παθιασμένα - αγόραζα και συγκέντρωνα κάθε παλιό και πρόσφατο βιβλίο και περιοδικό που αναφερόταν ή τυπωνόταν στον Πειραιά.
Έτοιμος λοιπόν μετά από εκείνη την προετοιμασία, ξεκίνησα στην δεκαετία του 1980 την δική μου αρθρογραφική δραστηριότητα και συνέχισα να συνεργάζομαι με πάνω από 25 περιοδικά κι εφημερίδες.
Τα χρόνια πέρασαν. Ανεπαίσθητα, μαζί με τα πολλά διαφοροποιήθηκαν και οι χαρακτήρες. Δεν ξέρω πώς φτάσαμε ως εδώ, ίσως μεγαλώσαμε και οι πριν από εμάς θεωρούμενοι γνωστοί πειραιώτες λογοτέχνες (πεζογράφοι και ποιητές) ιστορικοί κι εικαστικοί, αποσύρθηκαν από την ενεργό δράση - ακόμα κι από την ζωή.
Οι άνθρωποι που άξιζαν να συζητήσω με άνεση απομακρυνθήκαν, η πίεση της κρίσης και άλλες παράμετροι μάς έκλεισαν στους εαυτούς μας, γίναμε καχύποπτοι και χάθηκε η συνεργασία. Οι σημερινοί συγγραφείς του Πειραιά είναι σκορπισμένοι, εργάζονται μόνοι τους ή τουλάχιστον δεν έχουν βρει ένα κοινό σημείο επαφής επειδή κατά πλειοψηφία έχουν ειδικευθεί σε συγκεκριμένο θέμα (όπως κοινωνική οικονομική έρευνα, ναυτιλία, βιομηχανική εξέλιξη, μουσική, ζωγραφική, θέατρο, αρχαία νέα ή γενική ιστορία, λογοτεχνία) και αποφεύγουν τις μεταξύ τους σχέσεις.
Οι φορείς και οι σύλλογοι σπάνια συνεννοούνται μεταξύ τους και καταντά προβληματική η οργάνωση των εκδηλώσεών τους την ίδια ημέρα. 
Στους κύκλους της πόλης μας γνωρίζει ο ένας την παρουσία του άλλου όμως δεν υπάρχει σωστή επικοινωνία, η κοινωνική επαφή είναι επιδερμική, η διάθεση πλησιάσματος ανειλικρινής, αρκούμενη ίσως μόνο στις φιλοφρονήσεις ή εξαντλείται στην εκμαίευση πληροφοριών.
Οι παλιές φιλίες που αναπτύχθηκαν μεταξύ των πειραιωτών διανοούμενων κι απέδωσαν τόσες ωραίες συλλογικές κι εκδοτικές δημιουργίες χάθηκαν μαζί με αυτούς. Στα δάκτυλα του ενός χεριού μετρούνται πλέον τα ονόματα που με ευχαρίστηση ακούω την φωνή τους. 
Σκεφτόμουν και έλεγα σε γνωστούς μου ότι ενώ κάθε γενιά έχει τους αντιπροσώπους της, αναρωτιόμουν ποιοι θα είναι οι επόμενοι που θα μας διαδεχθούν, αν θα καταφέρουν να συνεχίσουν την τοπική πνευματική παράδοση.  
Το βάρος της μελαγχολίας, της μοναξιάς τρόπος του λέγειν, θα μπορούσε να με «συνθλίψει» αν δεν βρισκόταν στον δρόμο μου ο Στέφανος Μίλεσης.
Δικαιολογείστε με, δεν είναι υπερβολή. Εσείς δεν έχετε την ανάγκη να βρείτε έναν καλό, αντάξιο με τα ενδιαφέροντά σας φίλο συζητητή;
Δεν θέλετε να εκτονώσετε το όποιο ενδιαφέρον σας με κάποιον που να σας καταλαβαίνει;
Όλοι επιθυμούμε να μοιραστούμε τα επιστημονικά μας ενδιαφέροντα, να μιλήσουμε για ποίηση με έναν ποιητή, για πεζογραφία με έναν λογοτέχνη, για ζωγραφική με έναν ζωγράφο, για τις συλλογές μας με έναν συλλέκτη.
Εγώ, λόγω της πολύχρονης τριβής μου με τα δημοσιογραφικά και τις πολιτιστικές υποθέσεις διψούσα να μοιραστώ τις ανησυχίες μου, να βρω έναν ισότιμο συνομιλητή πάνω στα ιστορικά του Πειραιά που - με την θεληματική ορμή του ενθουσιασμένου νεοφώτιστου - να με παροτρύνει να επιταχύνω και να ξεσκουριάσω από την επικαθήμενη ραστώνη.
Τον Στέφανο μού τον γνώρισε κάποια στιγμή εκεί στην πλατεία Κοραή ο Δημοσθένης Μπούκης. Αφού έγινε η πρώτη βιαστική συνάντηση, μέρα με την μέρα η χαλαρή προσέγγιση κατέληξε σε δυνατή πνευματική σύνδεση. Μαζί δημιουργήσαμε και τυπώσαμε την εφημερίδα ΠΕΙΡΑΙΟΡΑΜΑ στα 2013 και 2014.
Η συνύπαρξή μας στην Φιλολογική Στέγη σε μια δύσκολη καμπή της μακράς διαδρομής της απέδωσε τους ποθούμενους καρπούς. Η Στέγη επί της προεδρίας του ανέκαμψε οικονομικά και ηθικά, άλλαξε γραφεία και με την εγγραφή νέων μελών ατενίζει - ας χρησιμοποιήσω κι εγώ μια τετριμμένη λογοτεχνική έκφραση - αισιόδοξα προς το μέλλον.
Κύρια πηγή πληροφοριών για την σύνταξη των ιστοριών του Στέφανου Μίλεση στο παρόν βιβλίο αποτελεί η ανάγνωση σε ψηφιακή και έντυπη μορφή παλαιών εφημερίδων από τα αρχεία πανεπιστημιακών και ιδρυματικών βιβλιοθηκών που βρίσκονται αναρτημένα ελεύθερα στο ίντερνετ και στα αρχεία - βιβλιοθήκες της Βουλής των Ελλήνων.
Δεν είναι όσο και να φαίνεται εύκολη η αναδίφηση στον όγκο τόσων εντύπων.
Ύστερα χρειάζεται οξύνοια ώστε να απομονωθούν τα κείμενα, να αξιολογηθούν και να ταξινομηθούν χρονολογικά και τέλος να παρατεθούν ανάλογα με το ενδιαφέρον τους.  
Από εκεί λοιπόν επέλεξε άρθρα γραμμένα από επώνυμα ονόματα δημοσιογράφων που έδρασαν, παρακολούθησαν με τα δικά τους μάτια και κατέγραψαν με το προσωπικό τους στιλ τα γεγονότα και τις καταστάσεις που επικρατούσαν στα χρόνια της ακμής τους. Εύστοχη κίνηση αφού έτσι τα νέα ακολουθούν τον σφυγμό της εποχής, απαθανατίζουν και «παγώνουν» την εικόνα των εκάστοτε ωρών έντασης.
Για την Ελλάδα και ειδικά τον Πειραιά, τα χρόνια του μεσοπολέμου είναι μία περίοδος που μπορεί να μελετήσει κανείς με πάθος και η μελέτη της είναι μια πρόκληση.
Στριμωγμένα ανάμεσα σε δυο πολέμους συνέβησαν σημαντικά γεγονότα που σύμφωνα με λόγια του Γιάννη Χατζημανωλάκη επηρέασαν «κάθε έκφανση της πολιτικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής, αχνά στην αρχή, πιο έντονα αργότερα».
Η πόλη άλλαξε κυριολεκτικά πορεία με τον ερχομό των προσφύγων, το λιμάνι οργανώθηκε σε αυτοτελή οργανισμό, ο δρόμος προς την ανάπτυξη συνεχίστηκε με την ίδρυση νέων εργοστασίων, αναβαθμίστηκε η εμποροβιομηχανία, διαδόθηκε ο ηλεκτροφωτισμός, η υδροδότηση, βελτιώθηκε το διοικητικό δικαστικό και εκπαιδευτικό σύστημα. Ο πολεοδομικός ιστός απλώθηκε κι εξωραΐστηκε.
Παράλληλα οι πνευματικές αναζητήσεις προώθησαν τον εκδρομισμό, την ζύμωση κινήσεων με αποτέλεσμα την ίδρυση επαγγελματικών, πολιτικών και λογοτεχνικών συλλόγων. Στα 1927 άνοιξε η Δημοτική Βιβλιοθήκη ενώ μεσουρανούσε η προπολεμική γενιά των ποιητών και πεζογράφων.
Αρκετά ήθη του παρελθόντος άλλαξαν με την απαγόρευσή τους ή την φυσική τους φθορά. Στον Πειραιά ο διαχωρισμός του τρόπου βιοπορισμού του αστικού εύπορου στοιχείου ξεχώριζε εύκολα από εκείνο των λαϊκών συνοικιών και η νυχτερινή διασκέδαση στα βαριετέ και καφωδεία του λιμανιού με αυτήν των τεκέδων των ερημικών ακραίων περιοχών. Επεκράτησε νέο είδος μουσικής, γεννήθηκαν αθλητικά και ποδοσφαιρικά σωματεία.
Ο Μίλεσης με τα ξεχωριστά αφηγηματικά του προσόντα κατάφερε με φρέσκο αέρα να μεταφέρει στο σήμερα, όλο το κλίμα του πειραϊκού μεσοπολέμου, δηλαδή της περιόδου 1920 - 1940. Εκείνο που ο τότε δημοσιογράφος απηύθυνε σαν κατανοητή είδηση στους αναγνώστες της εφημερίδας που συνεργαζόταν τώρα μετατρέπεται σε σχολαστική ενημέρωση, συνεχή ιστορική αναδρομή και ευχάριστη αναπόληση.
Δεν θα αναφερθώ στην ύλη του βιβλίου, στους επιμέρους τίτλους και στην θεματολογία. Είναι τόσο πλούσια και κατάλληλα απλωμένη στις σελίδες του ώστε είναι περιττή κάθε υπόμνηση.
Ομως το σημείο που θέλω να αναδείξω είναι τα θαυμαστικά που συχνά χρησιμοποιεί στις προτάσεις του ο Στέφανος.
Είναι δείγμα πηγαίου ενθουσιασμού.
Αληθινός λάτρης της τοπικής μας ιστορίας, αφού αγάπησε αυτά που διάβασε, ρούφηξε με όρεξη κάθε είδους πληροφορία, εξοικειώθηκε με το αντικείμενο της δουλειάς του, απέκτησε απεριόριστες δυνατότητες ώστε ανά πάσα στιγμή είναι έτοιμος να ανταποκριθεί σε κάθε πολιτιστικό κάλεσμα:
Στις αφηγήσεις του, στα διάφορα σεμινάρια και στις διαλέξεις που κάνει συναρπάζεται, με τον αυθόρμητο χαρακτήρα του μετατρέπεται σε διδάσκοντα καθηγητή που μεταφέρει και μεταδίδει τις πειραϊκές γνώσεις του στον διψασμένο για μάθηση ακροατή.
Στα γραπτά του πάλι ξεπερνάει το προσδοκώμενο - με την παραδοχή εκ μέρους μου ότι η συγγραφική παρουσία του, που τώρα αρχίζει και θα εξελιχθεί γόνιμα στο μέλλον, θα προσθέσει θαυμάσια έργα στην πειραϊκή βιβλιογραφία. 

Ευχαριστώ που με ακούσατε.    
                            
 

 

 





Σάββατο, 11 Μαρτίου 2017

Χύμα έγγραφα και φωτογραφίες, για να θυμάται μια πειραϊκή οικογένεια.


                                                                               Ερευνά και γράφει ο Δημήτρης Κρασονικολάκης.


Η πρόσφατη ανάρτηση «Παθητική αεράμυνα και παρεμφερή παλαιοπειραϊκά» στις 12.2.2017 είχε αποτέλεσμα να διατεθούν από τον φίλο μου Άρη Μαράκη περισσότερες φωτογραφίες. Χύμα ριγμένες σε έναν φάκελο, χρειάστηκε την βοήθεια της μητέρας του Τασούλας τώρα τον Μάρτιο που ήλθε  - κατοικεί στην Κρήτη και δύσκολα ανεβαίνει στον Πειραιά - να αναγνωρίσει κάποια πρόσωπα από τους ανιόντες συγγενείς και  τους παλιούς φίλους. 
Από το εύρος των προσωπικών και δημοσίων εγγράφων, ταυτοτήτων, διπλωμάτων, των ατομικών και οικογενειακών φωτογραφιών (υλικό που δεν έχει ακόμα δημοσιευθεί και είναι σχεδόν ανεξερεύνητο) που προσπαθώ να αντλήσω κάθε φορά από διάφορες πηγές θέλω να αναδείξω και συμπληρώσω ένα άγνωστο, πολλαπλό έως τώρα πεδίο της ελάσσονος πειραϊκής ιστορίας.         

Περίπου 1920; «Ελένη Κουστουράκη. Αδελφή παππού Στέλιου Κουστουράκη». Φωτογραφία ΣΠΥΡ. ΨΑΛΙΔΑΣ. ΠΕΙΡΑΙΕΥΣ.

Περίπου 1920; Αυλή οικίας στον Προφήτη Ηλία. Αρραβώνας ή άλλη οικογενειακή εκδήλωση.          Η πρώτη όρθια γυναίκα στα αριστερά είναι η Γεωργία Κουστουράκη - Μουντάκη (1906 - 1985).

ΔΗΜΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ. ΝΟΜΟΣ 2354. ΕΠΙΒΟΛΗ ΤΕΛΟΥΣ ΕΠΙ ΤΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΟΙΚΟΔΟΜΩΝ. Εν Πειραιεί τη 27 Απριλίου 1929. Ο Κυριάκος Μουντάκης για την επισκευή της κατοικίας του στην οδό Βάμβα της Καστέλλας κατέβαλε 100 δραχμές στο Δημοτικό Ταμείο. 

Νικόλαος Ξύρουχας. 15-9-31. «αγαπητή θεία Γεωργία, σας στέλλω την φωτογραφία/ αυτήν ως ενθύμιον: Δώντα εις όλους τους συγγενείς/ Καν Γεωργίαν Κυριάκου Μουντάκη. Φυλακαί Συγγρού 15-9-31. ο ανιψιός σου. Νικόλαος Ξήρουχας. γράψε μου τι γίνεσθε. ο ίδιος».

«αυτή η φωτογραφία βγήκε το έτος 25 - 9 - 1937 στο σπίτι της Τασούλας Μαράκη στο Προφ. Ηλία Πειραιά είναι από αριστερά 1) η Βούλα Μουνταντωνάκη (γιαγιά της Βούλας Μουνταντωνάκη - Μανιά) με το τσεμπέρι. 2) Η Γεωργία Μουντάκη μαμά της Τασούλας Μαράκη. 3) Η Αργυρώ Καβουλάκη με το καρπούζι αδελφή της Βούλας Μουνταντωνάκη».

«στα Βοτσαλάκια Καστέλας Πειραιά / είναι μπροστά η Βούλα Μουνταντωνάκη – Μανιά/ και το κοριτσάκι που φαίνεται το μπράτσο του είναι/ η Τασούλα Μουντάκη - Μαράκη. φωτογραφία του → 10 - 8 - 1946».  

1952. Χατζηκυριάκειο. «ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ/ ΓΡΑΦΕΙΟΝ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΩΝ ΑΘΗΝΑΪΚΟΥ ΤΥΠΟΥ/ ΣΤΑΘΗΣ ΚΟΖΑΣ/ ΧΑΡ. ΤΡΙΚΟΥΠΗ -ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗ 141/ ΠΕΙΡΑΙΕΥΣ - ΤΗΛ ------ ». Δεξιά η Αναστασία (Τασούλα) Μουντάκη.

Εν Πειραιεί τη 17 - 10 - 55. Πλατεία Κανάρη. Ξένοιαστο περπάτημα. Πίσω η Βασιλίσσης Σοφίας (Γρηγόρη Λαμπράκη) στο άνοιγμα με την οδό Μπουμπουλίνας.

«Έτος 1956». Η Τασούλα Μουντάκη κρατάει μπάλα. Δίπλα η φίλη της Ζωή Καλαϊτζάκη. Από την ταράτσα φαίνεται ολοκάθαρα το λεκανοπέδιο έως τον Υμηττό με το Νέο Φάληρο πριν τις προσχώσεις.


Τέλη δεκαετίας 1950. Η Αναστασία (Τασούλα) Μουντάκη - Μαράκη.

Χωρίς χρονολογία. Το ζεύγος Αναστασία και Στυλιανός Μαράκης. Φωτογραφείο ΙΩ. ΚΑΡΙΠΗΣ. Καραολή & Δημητρίου 18. ΠΕΙΡΑΙΕΥΣ.

1961. Το ζεύγος Μαράκη με τον γιο τους Αριστείδη στο μπαλκόνι του σπιτιού τους στον Προφήτη Ηλία.

1962. Περίπατος στο Πασαλιμάνι. Τάσος Τζεγιαννάκης, Τασούλα Μουντάκη - Μαράκη, Χρυσούλα Τζεγιαννάκη, Στέλιος Μαράκης. Το αγοράκι είναι ο Αριστείδης Μαράκης, στο καρότσι ο αδελφός του Κυριάκος. Ο Τζεγιαννάκης διατηρούσε κουρείο στην οδό Νοταρά στο ύψος του παλαιού Ταχυδρομείου.

Χωρίς χρονολογία. Η Γεωργία Μουντάκη με την σκούπα έξω από το ψιλικατζίδικό της στην οδό Νέστωρος 32.

ΛΗΞΙΑΡΧΙΚΗ ΠΡΑΞΙΣ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ της Αικατερίνης Κυριάκου Μουντάκη. Γεννήθηκε την Κυριακή 26 Φεβρουαρίου 1928. Εν Πειραιεί τη 20 Ιουνίου 1928. Σφραγίδα: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ. ΕΙΔΙΚΟΝ ΛΗΞΙΑΡΧΕΙΟΝ ΔΗΜΟΥ ΠΕΙΡΑΙΩΣ.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΛΗΞΙΑΡΧΙΚΗΣ ΠΡΑΞΕΩΣ ΓΕΝΝΗΣΕΩΣ & ΒΑΠΤΙΣΕΩΣ της Αναστασίας Κουστουράκη - Μουντάκη. Εγεννήθη εν Πειραιεί τη 23.12.1938. Εβαπτίσθη την 23.1. 1939 εν τω Ιερώ Ναώ του Αγίου Ελευθερίου. Εν Πειραιεί τη 17-5-1956.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΛΗΞΙΑΡΧΙΚΗΣ ΠΡΑΞΕΩΣ ΘΑΝΑΤΟΥ της Γεωργίας Κουστουράκη - Μουντάκη. Πειραιεύς 26/7 1985.

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΛΗΞΙΑΡΧΙΚΗΣ ΠΡΑΞΕΩΣ ΘΑΝΑΤΟΥ του Κυριάκου Μουντάκη  (1897 - 1970). Πειραιάς 18 - 11 - 1986.


Ο ερευνητής ιστορικός οφείλει να παρουσιάζει κάθε είδους έγγραφο ή τεκμήριο - ευχάριστου ή δυσάρεστου περιεχομένου - χρήσιμο στην κατανόηση της δραστηριότητας του ανθρώπου στον τόπο που ζει σε σχέση με την εφήμερη παρουσία του (γέννηση και θάνατος), την καθημερινότητα, την γραφειοκρατία, την οικογενειακή και αστική λαογραφία.  





  

Σάββατο, 25 Φεβρουαρίου 2017

Πειραϊκή αλευροβιομηχανία. Πετρόμυλοι και κυλινδρόμυλοι.


Οι απαρχές μιας σπουδαίας εργοστασιακής παράδοσης.



                                                                 Ερευνά και γράφει ο Δημήτρης Κρασονικολάκης.

 
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Έχω αγαπήσει τις παλιές πειραιώτικες βιοτεχνίες και βιομηχανίες.
Πρόλαβα να δω τα κουφάρια τους, εγκαταλειμμένα στον χρόνο, στην συνεχή περιδιάβασή μου στα στενά της παλιάς βιομηχανικής ζώνης που διασχίζει κάθετα σχεδόν την πόλη. Δεν αρκέστηκα να θαυμάσω από μακριά τις γερές και ψηλές καμινάδες τους αλλά περπάτησα στις αυλές τους και μπήκα στις ευρύχωρες αίθουσές τους - μερικές φορές στα κρυφά με τα φιλαράκια που ακολουθούσαν την εφηβική ανησυχία μου.
Αν και διάβασα τόσα πολλά βιβλία, γραμμένα από ειδικούς ερευνητές, μελετητές, πανεπιστημιακούς, ακόμα συγκινούμαι έστω και στην παραμικρή αναφορά της πρώτης περιόδου της ίδρυσης κι ανάπτυξης τέτοιων εργοστασίων.
Από τις πλέον απαραίτητες, σημαντικές για τον ανθρώπινο διατροφικό κύκλο, υπήρξαν οι αλευροβιομηχανίες. Θα σας προσφέρω εν συντομία, μέσα από σημειώσεις μου, μια επαρκή εξιστόρηση της γέννησης και εξέλιξής τους από τον 19ο αιώνα μέχρι τις αρχές του 20ού. Ακολουθώ ελεύθερα και συμπληρώνω ένα κείμενο που υπογράφει ο Νικόλαος Ε. Δραγώνας (έμπορος) στα 1910. Με την επιφύλαξη ότι κάποιες χρονολογίες είναι ελέγξιμες, λόγω του δύσκολου έργου της έρευνάς μου.

Μύλοι
Ανέκαθεν εξ ανάγκης ιδρύοντο ανεμόμυλοι παρ’ εκάστη κοινότητι μεγάλη ή σμικρά δημόσιοι ή ιδιωτικοί, διότι οι Έλληνες πάντοτε ειώθασι να αλέθωσι αυτοί τον προς τροφήν αυτών σίτον ένεκα της ελλείψεως αγοράς αλεύρου και προ πάντων οι εν τοις πολιχνίοις μάλιστα άτοπον εθεώρουν και ως εσχάτης πενίας τεκμήριον το μη αλέθειν εν τω κοινώ μύλω όσον ένεστι, μέγα φορτίον σίτου ή άλλου δημητριακού καρπού. Και οι κάτοικοι Πειραιώς ως Έλληνες είχον τα αυτά έθιμα.
Παρέστη άρα αμέσως ανάγκη αλευρόμυλου δημοτικού∙ διό ο δήμαρχος τη 26 Σεπτεμβρίου 1836 ητήσατο παρά του διοικητού Αττικής ίνα έν επί τοις εκατόν επιτραπή αυτώ φόρον επί των προς ανάλωσιν εισαγομένων εμπορευμάτων και προς επιδιόρθωσιν του λιμένος.
[Αδημοσίευτο κείμενο από τα κατάλοιπα ενός χειρόγραφου αρχείου που κάποτε σκόπευε να γίνει βιβλίο]

ΚΥΡΙΟ ΘΕΜΑ
Οι μύλοι στον Πειραιά είχαν παρουσιαστεί από ενωρίς, σε υψηλά σημεία ώστε να λειτουργούν με την δύναμη των ανέμων. Υπάρχουν σχέδια που δείχνουν ζωγραφισμένους ανεμόμυλους στα υψώματα της Πειραϊκής Ακτής με θέα το κεντρικό λιμάνι. Για πολλές δεκαετίες η ανάμνησή τους διατηρήθηκε σαν τοπωνύμιο.
Άλλα αλευροποιεία λειτουργούσαν ιπποκίνητα (αλογόμυλοι).
Τα σιτηρά έρχονταν με πλοία από τα μακρινά μέρη της ελληνικής και ξένης επικράτειας (εισαγωγή από την τότε Αυστρία, Τουρκία και Ρωσία - εξαγωγή στην Τουρκία και Αυστρία). Για την συγκέντρωση των ποσοτήτων τους χτίστηκαν μεγάλες αποθήκες. Η ποιότητα άλεσής τους όμως ήταν πλημμελής, τα πρώτα καταστήματα δεν τηρούσαν τους όρους υγιεινής. Τα μηχανήματα ήταν απλά, ξεπερασμένα, μεταχειρισμένα, εισαγμένα από το εξωτερικό. Δεν μπορούσαν να ξεχωρίσουν τις ποιότητες ούτε να καθαρίσουν το σιτάρι. Τα καθαριστήρια των δημητριακών είχαν και την ονομασία τους, «Εύρηκα» και «Τρακατρούκα». Δεν παρήγαγαν σιμιγδάλια (από την αρχαία λέξη η σεμίδαλις, γεν. της σεμιδάλεως και σεμιδάλιδος = είδος λευκού αλεύρου, ανωτέρας ποιότητος), μόνο στις γιορτές και σε ειδικές περιστάσεις, πάντα με χειροκίνητα κόσκινα και αύξηση της αξίας τους κατά 10 λεπτά την οκά.
Η παραγωγή καθαρών αλεύρων ήταν φτωχή, ανερχόταν μόλις στα 72 - 73% με την προσθήκη ακόμα 5% με τρίτα άλευρα κακής ποιότητας. Τα αλεστικά στον Σεφερλή, που μάλλον πρώτος δέχτηκε ξεναλεστές, ήταν πολύ ακριβά. Για κάθε οκά σιταριού κάποιος πλήρωνε 5 λεπτά για δικαίωμα άλεσης, που αργότερα μειώθηκε σε 4 - 4.50 λεπτά. Μετά την ίδρυση του ατμόμυλου του Σταματόπουλου άρχισε κάποια βελτίωση στην παρασκευή των αλεύρων. Έγινε εισαγωγή σιμιγδαλιστρών κι έτσι χωρίστηκαν οι ποιότητες του σιμιγδαλιού και του αλευροσιμιγδαλιού. Αναβαθμίστηκε η ποιότητα φαρινών με την ανάλογη ανάμιξη απλών φαρινών με ψιλοσιμιγδάλια. Άρχισαν να εισάγονται πλυντήρια και καθαριστήρια οπότε έπαυσαν να αλέθουν το σιτάρι μαζί με τις ξένες ύλες που ήταν ανακατεμένο. Χρόνο με το χρόνο στον Πειραιά έχτιζαν αθρόα ατμόμυλους, γιατί πράγματι η εφαρμογή του ατμού στην βιομηχανία είχε την μεγαλύτερη εφαρμογή της στους αλευρόμυλους. Ο ένας ήταν καλλίτερος από τον άλλο, όχι όμως και τέλειος λόγω κάποιων αιτιών, όπως της απουσίας ικανών κεφαλαίων και της μειωμένης ανάπτυξης κι επένδυσης. Ο πολλαπλασιασμός των ατμόμυλων οφειλόταν κυρίως στο ότι ο Πειραιάς είχε αναδειχθεί σε σπουδαίο εμπορικό κέντρο. Την παραγωγή απορροφούσε η τοπική αγορά, πολύ γρήγορα με την τόνωση της ακτοπλοϊκής συγκοινωνίας αυξήθηκαν και οι εξαγωγές σε παράκτιες πόλεις και νησιά. Έτσι με την πάροδο των ετών, με την αύξηση των μύλων και τις ανακαινίσεις ανέβηκε η ποιότητα των αλεύρων παρ’ ότι το άλεσμα εξακολουθούσε να γίνεται με μυλόλιθους.
Ύστερα ήλθαν οι κυλινδρόμυλοι να φέρουν νέα πνοή στην αλευροβιομηχανία.
Πρώτος έφερε το σύστημα ο Δημήτριος Καλαμάκης, ο οποίος στα 1903 μετέτρεψε τον πετρόμυλό του σε κυλινδρόμυλο. Η μικρή παραγωγή του στάθηκε τα χρόνια εκείνα ανεπαρκής να ανταγωνιστεί τους υπόλοιπους που λειτουργούσαν με το παλαιό σύστημα και δεν τους έβλαψε οικονομικά, άσχετα που ο ίδιος απεκόμισε μεγάλα κέρδη. Η ιδέα των κυλινδρόμυλων άργησε να γίνει αποδεκτή από τους πειραιώτες βιομήχανους. Για παράδειγμα ο Β. Κωνσταντόπουλος όταν η επιχείρησή του καταστράφηκε από φωτιά στα 1906, ανήγειρε πληρέστερο ατμόμυλο, αλλά πάλι  λειτουργούντα με πέτρες. Μετά το 1908 ήλθε η μεγάλη αλλαγή. Τότε θεμελιώθηκαν οι κυλινδρόμυλοι των Πανούτσου - Προυσιάνου - Δέδε και των Αδελφών Κουμαντάρου. Επίσης δίπλα στον πετρόμυλό τους έφτιαξαν νέο κυλινδρόμυλο οι Δημ. και Ευάγ. Γεωργής και Πέτρος Νικολετόπουλος. Σε κυλινδρικούς μετατράπηκαν και οι πετρόμυλοι των Σκλαβούνου - Σημίτη και Παναγιωτόπουλου.
Στα 1910 ο πετρόμυλος του Μιχ. Ανδριτσάκη έγινε κυλινδρόμυλος. Επίσης ο Β. Κωνσταντόπουλος έχτισε κυλινδρικό ατμόμυλο κοντά στον πετρόμυλό του.
Οι νέοι κυλινδρόμυλοι κατασκευάστηκαν έτσι ώστε να χωράνε την προσθήκη κι άλλων κυλίνδρων. Αποτέλεσμα σιγά - σιγά όλοι οι πετρόμυλοι του Πειραιά επρόκειτο να εκλείψουν και να αντικατασταθούν με την νέα τεχνολογία…

Στα 1854 είχαμε τον πρώτο ατμόμυλο από κάποιους Γάλλους πίσω από τον Κωφό λιμένα [τον μετέπειτα ονομαζόμενο Λιμένα Κανθάρου, Καρβουνιάρικα], πέρα από το Τελωνείο με δυο ή τρία ζεύγη μυλόλιθων. Από την αρχή απέτυχε η προσπάθεια οπότε αγόρασε τα μηχανήματα κάποιος Λαμπίρης και με αυτά έγινε ένας άλλος στην οδό Νικήτα, εκεί όπου μετά βρισκόταν ο ατμόμυλος του Κ. Ρασσογιάννη. Ούτε κι αυτός μακροημέρευσε, γιατί στα 1856 σταμάτησε να λειτουργεί.
Για τέσσερα χρόνια κανείς ατμόμυλος δεν υπήρχε. Το σιτάρι αλεθόταν από τους αρτοποιούς με αλογόμυλους.
Ένας αρτοποιός, ο Αν. Περίδης είχε τρεις αλογόμυλους στο κατάστημά του της οδού Τσαμαδού, εκεί που μετά βρίσκουμε το μακαρονοποιείο του Θ. Χαραλαμπόπουλου.
Αυτοί οι αλογόμυλοι αχρηστεύτηκαν με τον καιρό από τον ατμόμυλο που ανέγειρε στην Αθήνα ο Αθανάσιος Δουρούτης στα 1859.
Στα 1860 ο Παν. Καπράνος ερχόμενος από την Κωνσταντινούπολη έφερε παλιά μηχανήματα με τα οποία έφτιαξε μικρό ατμόμυλο με δυο ζεύγη μυλόλιθων στην ανατολική πλευρά του λιμένα Αλών, όπου αργότερα τα καταστήματα του Ιωάννη Λυκούρη, τον κράτησε μέχρι το 1867 αφού την επόμενη χρονιά σήκωσε έναν ακόμη μεγαλύτερο στην πλατεία Απόλλωνος [Καραϊσκάκη] με τέσσαρα ζεύγη μυλόλιθων, που διατήρησε έως το 1871. Την εκμετάλλευσή του ανέλαβε από το 1871 μέχρι το 1874-5 ο Γ. Δανιήλ [πλήρωνε 18.000 δραχμές κατ’ έτος], μετά με την σειρά οι Δημητρόπουλος και Σαριγιάννης, Σαριγιάννης - Κουμάνταρος - Μανούσος , Σαριγιάννης -  Στ. Καπράνος και μετά μόνος ο Στ. Καπράνος. Πιο ύστερα τον αγόρασε ο Γ. Κοζαδίνος, μέχρι που περιήλθε στην κυριότητα του οίκου Σκουζέ.

Υδατογραφία του Μ. Δημόκα. Σύμφωνα με την επιγραφή εικονίζεται η Ακτή Τζελέπη (Πλατεία Όθωνος - Απόλλωνος - Καραϊσκάκη) με τον ατμόμυλο του Καπράνου στα 1879. Την φωτογραφία τράβηξα από την μόνιμη έκθεση χαρακτικών και φωτογραφιών του Ιστορικού Αρχείου Δήμου Πειραιά, πριν μεταφερθεί στο σημερινό κτήριο, όταν ακόμα βρισκόταν στην παλιά του θέση, εντός του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά. Σε δύο δακτυλογραφημένους κατάλογους του Αρχείου που έχω στην συλλογή μου έφερε τους αριθμούς 60 και 78 αντίστοιχα.
 
Στα 1863 ο Ιωάννης Δημόκας έκτισε ατμόμυλο στα δυτικά των Αλών [Αγίου Διονυσίου και Πλούτωνος, δηλαδή Ακτή Κονδύλη και Κ. Μαυρομιχάλη, στην θέση όπου σήμερα τα μηχανήματα - αντλίες Κ. Ζώνας Α.Ε.] κοντά στον σταθμό Σ.Π.Α.Π. [Η.Σ.Α.Π.] με τρία ζεύγη μυλόλιθους. Τον εργάστηκε έως το 1871 μαζί με τον Γ. Δανιήλ. Ύστερα μετά από αυτούς τον δούλεψαν οι Κ. Γαρυφάλλης και Αντ. Κονοπισόπουλος, έως ότου αχρηστεύτηκε στα 1874. [Η δύναμη των 25 ίππων του ατμόμυλου του Δημόκα εκτός της χρήσης για την παραγωγή αλεύρου εξυπηρετούσε και το κλωστήριο που άνοιξε ο ίδιος στα 1869. Η επιχείρηση διαλύθηκε στα 1888/89;]
Ο ατμόμυλος Ιωάννου Σκλαβούνου - Θεοδώρου Κανελλά, ξεκίνησε στα 1868 με την αρωγή και των αδελφών Μουτσόπουλων. Είχε τέσσαρα ζεύγη μυλόλιθων. Τον δούλεψαν με τον Β. Κοζαδίνο έως το 1877, μέχρι το 1883 μόνοι τους. Την κυριότητα κι εκμετάλλευση είχαν από τότε [1883] οι Σκλαβούνος και Σημίτης. Τον μετέτρεψαν σε κυλινδρικό στα 1908. [Στην οδό Ασκληπιού. Ο Ιωάννης Σκλαβούνος ήλθε στον Πειραιά μάλλον στα 1844 και αναφέρεται να παράγει ζυμαρικά από το 1863].
Απέναντι από τον Δημόκα, Αγίου Διονυσίου και Πλούτωνος, έκτισε στα 1863 αποθήκες και αμέσως στα 1864 ατμόμυλο με ατμομηχανή 55 ίππων και 7 ζεύγη μυλόπετρων ο Δημήτριος Σεφερλής [όπου σήμερα το
VAMVASHIP BUILDING και το εκθεσιακό κέντρο].
Ο ατμόμυλος «Αγαμέμνων» φτιάχτηκε στα 1867 με πέντε ζεύγη μυλόπετρων απέναντι από τον σταθμό Σ.Π.Α.Π. [Η.Σ.Α.Π.] από τους Δημήτριο Σεφερλή, Κωνσταντίνο και Θεοφάνη Παναγιωτόπουλο και Τζων Μακ Δούαλλ. Με τον καιρό τον διατήρησε μόνος του ο Σεφερλής μέχρι την καταστροφή του από φωτιά στις 2 Νοεμβρίου 1882. Αμέσως ανέγειρε νέον «Αγαμέμνωνα» που τον δούλεψε μόνος και μετά από αυτόν οι γιοί του Γεώργιος και Νικόλαος Σεφερλής, από τους οποίους τον αγόρασε ο Γεώργιος Σ. Βραχνός και όταν εκείνος πέθανε τον παρέλαβε ο αδελφός του Αλ. Σ. Βραχνός μέχρι που περιήλθε στην κυριότητα και τον εκμεταλλεύεται ο Μ. Ανδριτσάκης.
Στην οδό Μιαούλη στην Τρούμπα κτίστηκε στα 1872 [1869;] ο ατμόμυλος του Αγγελόπουλου που τον εργάστηκε έως το 1876, μετά τον δούλεψε ο Γεώργιος Δανιήλ έως το 1878 [πλήρωνε 12.000 δραχμές κατ’ έτος] και ύστερα οι Αδελφοί Λάμπρου [ενυπόθηκος στην ΕΤΕ σε κατάλογο του Δεκεμβρίου 1883] που τον ανακαίνισαν με νέα μηχανήματα που έφερε από την Γαλλία ο μηχανικός Σπ. Κριτσηλής. Τον αγόρασε σε πλειστηριασμό ο Δημ. Σ. Λούμος στα χέρια του οποίου κάηκε δυο φορές χωρίς να ξαναλειτουργήσει.
Την ίδια εποχή τον ατμόμυλο Λαμπίρη επί της οδού Νικήτα, αφού ανακαίνισε ο ιδιοκτήτης του Παραμυθιώτης, εργάστηκε ο Ν. Ζέρβας [Ν. Σέρβος; 1870;], μετά ο Μπακατσούλας, μέχρι που κατά το 1896 έγιναν ιδιοκτήτες του οι Δημ. Σ. Λούμος και Γ. Π. Λούμος αφού τον ανοικοδόμησαν εκ θεμελίων. Αυτός ο ατμόμυλος περιήλθε στα 1909 στην κατοχή του Κ. Ρασσογιάννη.
Στα 1873 ανεγέρθηκε ο ατμόμυλος του Δημ. Σταματόπουλου με έξι ζεύγη μυλόλιθων, τον οποίον δούλεψε διαδοχικά με τον αδελφό του Θεόδ. Σταματόπουλο και τους Γ. Βροντήση, Ν. Τσουκάτο και Λεωνίδα Οικονόμου. Από τους κληρονόμους του Σταματόπουλου τον αγόρασαν στα 1896 οι Δημ. και Ευάγγ. Γεωργής και Π. Νικολετόπουλος που διατήρησαν επί χρόνια.
Στα 1874 χτίστηκε από τον Κ. Παναγιωτόπουλο (είχε και κλωστήριο από το 1870) ο ατμόμυλός του δύναμης 30 ίππων στην οδό Πλούτωνος [Πλούτωνος ονομαζόταν η παραλιακή οδός από πλατεία Καραϊσκάκη (Ακτή Καλλιμασιώτη) και την προέκτασή της στην Π. Μαυρομιχάλη]. Τον εργάστηκε μέχρι τον θάνατό του [ενυπόθηκος στην ΕΤΕ στα 1883] και μετά οι κληρονόμοι του έως το 1896. Τον ενοικίασε έως το 1906 ο Δήμος Βούρβουλης. Όταν έληξε η ενοικίαση, τον παρέλαβαν πάλι οι κληρονόμοι του Παναγιωτόπουλου και αφού μετατράπηκε σε κυλινδρόμυλο στα 1909 τον εκμεταλλεύτηκε η εταιρεία Μπενάρδος, Σουλάκος και Σία.
Έτσι στα 1874 είχαμε οκτώ ατμόμυλους στον Πειραιά που δεν εξυπηρετούσαν απλά την εγχώρια παραγωγή αφού οι ανάγκες της κατανάλωσης ήταν μεγαλύτερες, αλλά μεταποιούσαν σε άλευρα σίτο που εισαγόταν μόνο για να αλεστεί και να εξαχθεί (απαλλασσόταν από κρατικό ή δημόσιο φόρο με τον νόμο ΥΜΒ΄/27.3.1871, με την υποχρέωση αυτού που τον παραλαμβάνει να επαναφέρει, άλευρο ακαθάριστο 93% ή καθαρό 85% και πίτυρα 13% - Β.Δ. της 7.7.1871. Ο υπολογισμός από διάφορους θεωρούνταν λάθος εφ’ όσον ήταν αδύνατον να παραχθούν άλευρα καθαρά πλέον των 80%. Όμως εκείνη η ατέλεια έκανε να αυξηθούν οι ατμόμυλοι). 
Στα 1875 είχαμε τον ατμόμυλο του Γ. Γαρυφάλλη και Αντ. Κονοπισόπουλου με τρία ζεύγη μυλόλιθων και 16 κυλίνδρους, ένα ατελές κι ακατάλληλο σύστημα με αποτέλεσμα να αποτύχει. Περιήλθε στην κυριότητα της Πιστωτικής Τράπεζας από την οποία τον αγόρασε στα 1882 ο Αθ. Παπαγεωργακόπουλος κι ύστερα δούλεψαν οι κληρονόμοι του. Αυτόν τον ατμόμυλο προσπάθησε να βελτιώσει ο Καλαμίδης με νέους κυλίνδρους, πάλι χωρίς επιτυχία.
Ατμοκίνητο μηχανικό αρτοποιείο, είχαμε τα χρόνια εκείνα στον Πειραιά που ήταν ενωμένο με τον ατμόμυλο του Ν. Σέρβου, δύναμης 12 ίππων «κέκτηται όμως και ιδίαν μηχανήν 6 ίππων δυνάμεως. Διά της μηχανής ταύτης δύναται να ταράξη μέχρι 5 χιλιάδων οκάδων άρτου το ημερονύκτιον∙ επί του παρόντος όμως παράγει, ένεκα ελλείψεως ανωτέρας καταναλώσεως, μόνον 1800 οκάδας άρτου, και απασχολεί 8 εργάτας». Η μηχανική αρτοποιία θα απαλλάξει τον εργάτη από την σωματική εξάντληση που τον κάνει ανίκανο προς εργασία «από της ηλικίας των τριακονταπέντε ή τεσσαράκοντα ετών». [Αλέξανδρος Μανσόλας, Απογραφικαί πληροφορίαι ατμοκινήτων βιομηχανικών καταστημάτων, Εν Αθήναις, 1876, σελ. 20]
Στα 1880 ο Ιω. Ν. Πάνος έκτισε στην οδό Μυκάλης τον ατμόμυλό του με δύο ζεύγη μυλόλιθων και μικρή μηχανή. Στα 1883 τον αγόρασε ο Λάζ. Νόνης που πρόσθεσε διαδοχικά μηχανήματα και κινητήρες εντελώς ακανόνιστα για αυτό και ονομάστηκε «Αμφιτρίτη» γιατί είχε τρεις καπνοδόχους. Ο ατμόμυλος ήλθε στα χέρια του οίκου Σκουζέ και τον αγόρασαν οι Ηλ. και Παν. Ν. Αναγνωστόπουλοι που εκ θεμελίων επισκεύασαν κι επέκτειναν κι αργότερα στα 1906 ο Δήμος Βούρβουλης που τον ανακαίνισε με την προσθήκη και μεγάλης μηχανής.
Στα 1880 κτίστηκε από τον Αντώνη Μανίνα ο ατμόμυλός του στον Κωφό λιμένα [Πίσω από το Τελωνείο, περιοχή που ονομάστηκε Μανίνα] με πέντε ζεύγη μυλόλιθων που εργάστηκε στην αρχή ο ίδιος, μετά οι κληρονόμοι του [ενυπόθηκος στην ΕΤΕ σε κατάλογο του Δεκεμβρίου 1883] και ύστερα οι Δαμίγος και Ελευθερίου μέχρις ότου στα 1893 τον αγόρασαν σε πλειστηριασμό οι Δ. Σ. Λούμος και Σταύρος Λούμος οι οποίοι και τον μεταρρύθμισαν. Στα 1904 ιδιοκτήτης απέμεινε ο Σταύρος Λούμος και μετά τον θάνατό του οι κληρονόμοι του.
Στα 1882 χτίστηκε από τον Ιω. Σαριγιάννη ο ατμόμυλος της οδού Θηβών [οδός Θεοδώρου Ρετσίνα], με πέντε ζεύγη μυλόλιθων, που δούλεψε στην αρχή ο ίδιος μέχρι που τον πήρε η Ιονική Τράπεζα.
Στα 1883 ανεγέρθηκε από τον Π. Πατσιάδη [ενυπόθηκος στην ΕΤΕ, δόθηκε στις 14.9.1884] ο ατμόμυλός του με πέντε ζεύγη μυλόλιθων, που τον εκμεταλλεύτηκε με διαρκείς βελτιώσεις και νέα υλικά. Το 1899 τον αγόρασε ο Β. Κωνσταντόπουλος και τον διατήρησαν οι κληρονόμοι του. [Στην οδό Δημητρίου Μουτσοπούλου].
Στα 1883 ανεγέρθηκε από τον Π. Κατσαΐτη ο ατμόμυλος στην οδό Αθηνών - Πειραιώς με τέσσαρα ζεύγη μυλόλιθων ο οποίος αργότερα περιήλθε στην κυριότητα της Βιομηχανικής Τράπεζας. Από εκεί τον αγόρασε στα 1887 ο Δημ. Καλαμάκης και τον μετέτρεψε σε κυλινδρικό στα 1903.
Στα 1900 κατασκευάστηκε ο ατμόμυλος του Ξακουστή και Τράκα στην γωνία των οδών Πολυδεύκους και Ασκληπιού.
 
Σύλλογος Εργατών Ατμομύλων Πειραιώς. Τιμητικό δίπλωμα για δωρητές. «Σκοπός του Συλλόγου είνε η αλληλοβοήθεια, ήτις έγκειται εις την συντήρησιν Ιατρών και φαρμακείου διά τα πάσχοντα μέλη, εις την χορήγησιν συντάξεως εις τους εν τη εργασία των καθισταμένους ανικάνους, και εις τας απόρους χήρας των μελών, εις την παροχήν δανείων, εις την εκπαίδευσιν, και εις την αποκατάστασιν εις εργασίαν των ορφανών τέκνων αυτών κ.λ.π.». Στις 30 Αυγούστου 1899 εξέλεξε τον Ευστάθιο Δηλαβέρη ως δωρητή του συλλόγου. Το έντυπο δημιουργήθηκε στο λιθογραφείο της εφημερίδας ΣΦΑΙΡΑ στον Πειραιά. Φωτογραφία από τον πίνακα που ήταν κρεμασμένος στο Ιστορικό Αρχείο Δήμου Πειραιά όταν βρισκόταν στο Δημοτικό Θέατρο. Σε δύο δακτυλογραφημένους κατάλογους για την μόνιμη έκθεση χαρακτικών και φωτογραφιών του - που έχω στην συλλογή μου - έφερε τους αριθμούς 77 και 94 αντίστοιχα.


ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΤΩΝ ΠΕΙΡΑΪΚΩΝ ΠΕΤΡΟΜΥΛΩΝ – ΚΥΛΙΝΔΡΟΜΥΛΩΝ
Θα παρουσιάσω τώρα αναλυτικά (σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία που είχαν κατατεθεί στο ΕΒΕΠ στα 1910) την κατάσταση των πειραϊκών πετρόμυλων και κυλινδρόμυλων.
*Κυλινδρόμυλος και Πετρόμυλος Δημ. και Ευαγ. Γεωργή και Πέτρου Νικολετόπουλου με την επωνυμία ΣΠΑΡΤΗ.
Εξαώροφος, όλος κτισμένος με
Béton-armé. Δικύλινδρη ατμομηχανή δύναμης 325 ίππων. 8 ζεύγη μυλόλιθων και 15 κύλινδροι γερμανικού συστήματος Luther. Αποθήκες χωρητικότητας 2.300.000 οκάδων σίτου. Η εικοσιτετράωρη παραγωγή του κυλινδρόμυλου ανέρχεται σε 50.000 οκάδες, του πετρόμυλου σε 32.000. Αριθμός προσωπικού, 58. Τέλειο σύστημα υδραυλικών εγκαταστάσεων για περίπτωση πυρκαγιάς. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος Πανούτσου, Προυσιάνου και Δέδε.
Πενταώροφος, δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Sulzer, δύναμης 200 ίππων, 12 κύλινδροι για άλεση σκληρών σίτων και 10 κύλινδροι για άλεση απαλών σίτων, συστήματος Buhler Frères, Uzwil, Suisse. Και των δύο η εικοσιτετράωρη παραγωγή ανέρχεται σε 50.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 1.400.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 30. Τέλειο σύστημα υδραυλικών εγκαταστάσεων για περίπτωση πυρκαγιάς. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος Αδελφών Κουμαντάρου - «Ευρώτας».
Πενταώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή γερμανικού συστήματος
Gorlitz, δύναμης 325 ίππων. Δώδεκα κύλινδροι  γερμανικού συστήματος Amme, Giesecke und Konegen, Braunschweig. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 45.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 1.500.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 35. Τέλειο σύστημα υδραυλικών εγκαταστάσεων για περίπτωση πυρκαγιάς. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος και πετρόμυλος Β. Κωνσταντοπούλου.
Πενταώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 220 ίππων. Ένδεκα ζεύγη μυλόλιθων και υπό κατασκευή ένδεκα κύλινδροι συστήματος ελβετικού Buhler Frères, Uzwil. Εικοσιτετράωρη παραγωγή πετρόμυλου 65.000 οκάδες, κυλινδρόμυλου 32.000. Αποθήκες χωρητικότητας 1.400.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 60. Φωτισμός ηλεκτρικός. Για την κίνηση κυλινδρόμυλου θα προστεθεί ηλεκτρομηχανή.
*Κυλινδρόμυλος και πετρόμυλος Μιχ. Ανδριτσάκη.
Εξαώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Sulzer,  δύναμης 315 ίππων. Δώδεκα ζεύγη μιλόλιθων και υπό κατασκευή ένδεκα κύλινδροι, συστήματος ελβετικού Buhler Frères, Uzwil. Εικοσιτετράωρη παραγωγή του πετρόμυλου ήδη 68.000 οκάδες, μετά την εγκατάσταση του κυλινδρόμυλου επτά ζεύγη μυλόλιθων 25.000 οκάδες, κυλινδρόμυλου 38.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 2.000.000. Προσωπικό 40. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος Σκλαβούνου και Σημίτη.
Τετραώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 125 ίππων. Ένα ζεύγος μυλόλιθων και δέκα κύλινδροι συστήματος ελβετικού Mulot. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 35.000. Αποθήκες χωρητικότητας 1.400.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 30. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος Παναγιωτοπούλου. Ενοικιαστές Μπενάρδος, Σουλάκος και Σια. Πενταώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 250 ίππων. Ένδεκα κύλινδροι ελβετικού συστήματος M. Seck. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 30.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 400.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 30. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος Δημ. Καλαμάκη.
Τετραώροφος. Δύο γκαζομηχανές δύναμης 130 ίππων. Ένδεκα κύλινδροι, συστήματος ελβετικού
Mulot. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 28.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 1.200.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 38. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Πετρόμυλος Δήμου Βούρβουλη.
Τετραώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 350 ίππων. Οκτώ ζεύγη μυλόλιθων. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 45.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 800.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 37. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Πετρόμυλος κληρονόμων Σταύρου Λούμου.
Τριώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Sulzer, δύναμης 200 ίππων. Οκτώ ζεύγη μυλόλιθων και τέσσαρες κύλινδροι. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 40.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 2.000.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 40. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Πετρόμυλος Ξακουστή και Τράκα.
Πενταώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 250 ίππων. Επτά ζεύγη μυλόλιθων και δύο κύλινδροι. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 38.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 1.000.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 38. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Πετρόμυλος Κωνσταντίνου Ρασσογιάννη.
Τετραώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 150 ίππων. Πέντε ζεύγη μυλόλιθων και ένας κύλινδρος. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 22.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 250.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 23. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Κυλινδρόμυλος Παπαγεωργακοπούλου. Ήδη κλειστός στα μέσα του 1910.
Τετραώροφος. Δικύλινδρη ατμομηχανή συστήματος
Sulzer , δύναμης 150 ίππων. Είκοσι κύλινδροι συστήματος αμερικανικού. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 40.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 250.000 οκάδων σίτου. Προσωπικό 30. Φωτισμός ηλεκτρικός.
*Πετρόμυλος Ιονικής Τραπέζης. Ήδη κλειστός στα μέσα του 1910.
Τετραώροφος. Ατμομηχανή συστήματος
Corlis, δύναμης 100 ίππων, πέντε ζεύγη μυλόλιθων και ένας κύλινδρος. Εικοσιτετράωρη παραγωγή 25.000 οκάδες. Αποθήκες χωρητικότητας 150.000. Προσωπικό 18.

Καταχώρηση του 1923 της εταιρείας των αλευροβιομήχανων Νικολακόπουλου και Βούρβουλη.        Τα γραφεία τους ήταν στην αρχή της οδού Τσαμαδού κοντά στην Δ. Γούναρη.

Καταχώρηση του 1923 του Δ. Μ. Σταματιάδη, εισαγωγέα δημητριακών, καρπών, οσπρίων και αλεύρων.

Καταχώρηση του 1923 των Στρατή και Κωνσταντινίδη. Εισαγωγή και εξαγωγή σιτηρών, αλεύρων, αποικιακών καπνών, ελαίων.


ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Στους παραπάνω ας προσθέσω και τους κυλινδρικούς ατμόμυλους των Αδελφών Σταυριανόπουλων και την «Λομβάρδα» (από την
Meccanica Lombarda της ιταλικής Monza) που είχαν κτιστεί στο Μοσχάτο «αμέσως μετά τα προς τον Δήμον Αθηναίων σύνορα του Δήμου Πειραιώς και τούτο διά δημοτικούς φορολογικούς λόγους».  
Αν οι υπολογισμοί ήταν σωστοί, η αξία των πειραϊκών κυλινδρόμυλων ανερχόταν σε 6.500.000 δραχμές ενώ για την κίνησή τους από τους ατμομυλούχους και αλευρέμπορους χρησιμοποιούνταν κεφάλαια άλλων 7 - 8.000.00 δραχμών εκτός από εκείνα που διέθεταν οι Τράπεζες για τα σιτοδάνεια.
Πολλοί σιτέμποροι, που απέκτησαν χρήματα κι έκτισαν επιχειρήσεις με δικά τους έξοδα ή και τραπεζικά δάνεια, δεν ασχολούνταν προσωπικά με τους μύλους τους, τους ενοικίαζαν σε διάφορους, που ήταν παλιοί αρτοποιοί, μικροί έμποροι αλεύρων κ.λ.π. κι είχαν δελεαστεί να κάνουν ανοίγματα στην αλευροβιομηχανία. Έτσι είναι δύσκολο να γίνει ακριβής διαχωρισμός αρμοδιοτήτων.  
Φυσικό είναι ότι εκτός από το προσωπικό την ατμόμυλων εργαζόταν ένα μεγάλο πλήθος γύρω από την επαγγελματική αλευροβιομηχανία. Υπάλληλοι γραφείων, μεταφοράς του σίτου, των αλεύρων και των πιτύρων. Μεγάλα φορτία διακινούνταν μέσω της ελληνικής ακτοπλοΐας, της ιστιοφόρας ναυτιλίας και με τρεις σιδηροδρομικές εταιρείες που σαν αφετηρία είχαν την πόλη μας.
Εκεί, στα 1910 η εξαγωγή προς τα άλλα κράτη υπήρξε σημαντική, αφού στέλνονταν πρώτα άλευρα στην Αίγυπτο, την Μικρά Ασία, την Κύπρο, τα νησιά του Αρχιπελάγους, πίτυρα και τρίτα άλευρα στην Γερμανία, Ολλανδία και σε μικρότερα ποσοστά στην Τεργέστη, Μασσαλία και Αίγυπτο.
 
*Στον Μέγα Οδηγό Πειραιώς του1906 - 1907 του Γ. Ν. Αλεξάκη εκτός των γνωστών ατμόμυλων μνημονεύεται και του Δ. Μπρατόπουλου στου Καραϊσκάκη, του Γ. Μπέρτου πλησίον οδού Αγίου Ιωάννου Ρέντη [οδός που έβγαινε στα «Περιβόλια»] και καταγράφονται ως αλευροπώλες οι Μ. Αλεξίου (Λουδοβίκου), Ι. Ανδρουτσόπουλος (Λουδοβίκου), Χ. Βασιάδης (Μακράς Στοάς = Δ. Γούναρη), Κ. Βούρβουλης (Τσαμαδού), Δ. Γουναρόπουλος (Μακράς Στοάς), Ε. Διαμαντόπουλος (Φωκίωνος), Γ. Δάκας (Μιαούλη), Κ. Ζωγράφος (Φίλωνος), Αθ. Ζούπας (Μιαούλη). 
Εργοστάσια αρτοποιίας αυτά των Αδελφών Λουκάκη (στην Κέκροπος), του Γ. Βέλτσου (στην οδό Μιαούλη) και του Π. Ζέππα (στην Τροχιοδρόμων) ενώ ως ζυμαρικών εκείνα των Ν. Βούρβουλη, των Αδελφών Λουκάκη (στην Κέκροπος), του Ι. Σκλαβούνου (Μακράς Στοάς), των Θωμόπουλου - Χέλμη (στην Φίλωνος), του Ι. Σούλη (Μακράς Στοάς), του Π. Τσιλιμίγκρα (στην Τσαμαδού), του Ν. Χαραλαμπόπουλου (Μακράς Στοάς).


Ανώνυμος Αλευροποιητική Εταιρία «ΕΥΡΩΤΑΣ». Εγκριθείσα διά του από 28 Φεβρουαρίου 1925 διατάγματος. Έδρα εν Πειραιεί. Κεφάλαιον εταιρικόν καταβεβλημένον. Δραχμαί 40.000.000. Διηρημένον εις 400.000 μετοχάς εκ δραχμών 100 εκάστη. Τίτλος εικοσιπέντε μετοχών εις τον φέροντα. Εν Πειραιεί τη 2 Ιουλίου 1926. Με τις 27 μερισματαποδείξεις εικοσιπέντε μετοχών. Βρίσκεται στην συλλογή μου.

*Στον Μέγα Οδηγό Πειραιώς του Αλ. Φωτεινού 1928 - 1929 παρουσιάζονται οι παρακάτω κυλινδρόμυλοι:

Γεωργή Θ., οδός Αθηνών 43.
Γεωργή και Νικολετόπουλου, Αθηνών.
«Ευρώτας Α.Ε.», Αλιπέδου.
Κατσουνίδου Ιορδάνη και Σία, οδός Αθηνών.
Κυλινδρόμυλοι Αττικής Α.Ε., γραφεία Μέγαρο Σπυράκη.
Κωνσταντοπούλου Κ., παρά τον ναό του Αγίου Ελευθερίου.
«Μύλοι Πειραιώς» Α.Ε., Πολυδεύκους.
Ξακουστή Κ., Πολυδεύκους.
Οικονόμου Κ., Ασκληπιού 22.
Πλειθωνίδου Α., Κωνσταντινουπόλεως 26.
Σαραντοπούλου Κ., Νικήτα 17.
Σταματίου Δ. Π., Πλούτωνος 23.

Συνεργατική Ένωσις Σιτεργατών Πειραιώς (ΣΥΝ. Π. Ε.). Φίλωνος 51Β. Απόδειξη πληρωμής 2.275 δραχμών «διά την εκφόρτωσιν εκ του κύτους εις το σόττο παλάγκο Κριθή χύμα» 125 τόνων και «δι’ ημερ. Βαρούλκων 4». «Εν Πειραιεί τη 16 Ιανουαρίου 1929. Εξοφλήθη τη 11 Φεβρουαρίου 1929». Το φορτηγό πλοίο λεγόταν «Μάιδ-οφ-Σάμος», SS Maid of Samos. Ναυπηγήθηκε στα 1901. Στην περίοδο 1921-1930 ανήκε στην Εmbiricos Line - (Byron S.S. Co and National Greek Line), London, μετά στον εφοπλιστή Κούλουθρο, Άνδρος (1930-1936) , ύστερα στους Αδελφούς Γουλανδρή (1936-1940). Το πήραν οι Γάλλοι (κυβέρνηση τουVichy), οι Ιταλοί (ως SS Pavia) και τέλος το Γερμανικό Ναυτικό με το όνομα SS Carmen. Λέγεται ότι βυθίστηκε (ίσως από αμερικανική αεροπορική επιδρομή στην Toulon) στα 1944 και διαχωρίστηκε στην Τεργέστη το 1945. Ο Δημήτριος Γούναρης - σύμφωνα με καταχώρηση του 1937 - είχε εταιρεία με ναυλώσεις, αγοραπωλησίες, πρακτορεύσεις ατμόπλοιων με έδρα το Μέγαρο του Ηλεκτρικού Σταθμού. Το έγγραφο ανήκει στην συλλογή μου.
 
*Ο Επαγγελματικός και Βιομηχανικός Οδηγός Πειραιώς του 1932 του Φιλιππίδη (σελ. 29 και 98) αναφέρει χωριστά τους αλευρόμυλους με τους κυλινδρόμυλους, όμως υπάρχει ταύτιση των περισσότερων:

ΑΛΕΥΡΟΜΥΛΟΙ

«Αττικής» Α.Ε., οδός Φωκίωνος.
Βούρβουλη Ν., οδός Πολυδεύκους - Ασκληπιού.
Γεωργή και Νικολετόπουλου Α.Ε., οδός Αθηνών.
«Ευρώτας» Α.Ε., οδός Αθηνών με τηλέφωνο 7-66.
«Ευτυχία» κυλινδρόμυλος. Οδός Σαγγαρίου.
Καλαμάκη Δ. Ι., Τρύφωνος Μουτσοπούλου.
Κοκκίνου Ν., Κωνσταντινουπόλεως 20.
Κωνσταντοπούλου Β., οδός Δ. Μουτσοπούλου 19, τηλέφωνο 3-26.
Λάσκαρη Γεωργ., οδός Θηβών 27.
«Μύλοι Αγίου Γεωργίου» Α.Ε., όρμος Αγίου Γεωργίου.
Μυλωνά Σπ., Κωνσταντινουπόλεως 52, τηλέφωνο 9-81.
Σαραντοπούλου Κ., οδός Νικήτα 17, τηλέφωνο 4-31.
Σεραφειμίδη Δ., οδός Δραγατσανίου 2.
Σταματίου Δ. Π., οδός Δραγατσανίου - Πλούτωνος.

ΚΥΛΙΝΔΡΟΜΥΛΟΙ
««Αττικής» Α.Ε., οδός Φωκίωνος.
Γεωργή Θ., οδός Αθηνών 43.
Γεωργή και Νικολετόπουλου Α.Ε., οδός Αθηνών - Πειραιώς.
«Ευρώτας» Α.Α.Ε., οδός Αθηνών 45.
«Ευτυχία» Συν., Οδός Σαγγαρίου 5.
Καλαμάκη Δ. Ε., οδός Αλιπέδου.
Κατσουνίδου Ι. και Σία, οδός Αθηνών. 
Κωνσταντοπούλου Β., οδός Δ. Μουτσοπούλου 19.
«Μύλοι Αγίου Γεωργίου», οδός Πολυδεύκους.
Μυλωνά Σπ., οδός Κωνσταντινουπόλεως 52.
Ξακουστή Κ., οδός Πολυδεύκους.
Οικονόμου Κ., οδός Ασκληπιού 22.
Πλειθωνίδου Α., οδός Κωνσταντινουπόλεως 26.
Σαραντοπούλου Κ., οδός Νικήτα 17.
Σταματίου Δ. Π., Πλούτωνος.
Χρονόπουλοι Αδελφοί, οδός Δραγατσανίου 2.
 
*Στον Μέγα Εμπορικό - Βιομηχανικό - Επαγγελματικό Οδηγό Αθηνών - Πειραιώς -Περιχώρων  του1939 του Γαβριήλ Γαβριηλίδη συναντώνται οι αλευρέμποροι Γ. Βασιάδης (Δ. Γούναρη 30Α), Αδελφοί Δαλάκου (Δ. Γούναρη 37), Αβρ. Ετζεόγλου (Δ. Γούναρη 7), Αδελφοί Θεοφυλάκτου (Νικήτα 17), Θ. Καλενδριανός (Δ. Γούναρη 33Α), Δημ. Καστάνης (Δ. Γούναρη 34), Γ. Κουμαντάρος - Γ. Κουμανταράκης (Δ. Γούναρη 43 - Αποθήκη στην Αλιπέδου 19), Τ. Κωνσταντόπουλος (Δ. Γούναρη 1), Σπ. Μυλωνάς (Φίλωνος 31), Αδελφοί Παπαθωμόπουλοι (Δ. Γούναρη 33Α), Πίππας -Παπανικολάου (Δ. Γούναρη 48), Δ. Συμεωνόγλου (Αθηνών 2), Κων. Τσεκούρας και Σία, 
(Αθηνών 5).

Κυλινδρόμυλοι - Αλευρόμυλοι.
«Ακρόπολις». Απόστολος Εμμ. Γρηγορίου (Ασκληπιού 22). Διευθυντής - διαχειριστής ήταν ο Απόστολος Νικ. Μπέμπος.
«Αττική» Α.Ε. (Φωκίωνος).
«Γ.Ε.Σ.Α.» Α.Ε. Κωνσταντινουπόλεως 20.
«Γεωργής - Νικολετόπουλος» Α.Ε. (Αθηνών 32 και Αθηνών 35).
«Ευρώτας». Αδελφοί Κουμάνταρου (Αθηνών - Πειραιώς).
«Ευτυχία». (Σαγγαρίου 5).
Δ. Καλαμάκης. (Πλούτωνος - Δραγατσανίου).
«Μόϊρτσε». Μ. Μοίρας και Σία. (Υμηττού 65).
«Μύλοι Αγίου Γεωργίου». Πρατήριο στην Λουδοβίκου 16Α).
Εμμανουήλ Παπαδόπουλος. (Κωνσταντινουπόλεως 52).
Κ. Σαραντόπουλος Α.Ε. (Δημητρακοπούλου 20).
Ν. Χαρατσάρης. (Φωκίωνος 7). Αντιπρόσωπος Κυλινδρομύλου «Κερκύρας».
 
 

Καταχωρήσεις των κυλινδρόμυλων του Κωνσταντόπουλου και των Γεωργή - Νικολετόπουλου στο βιβλίο «Χρονικά του Ο.Λ.Π. Ο λιμήν του Πειραιώς. 1937. Έκδοσις Οργανισμού Λιμένος Πειραιώς».


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ
Εκτός από την χρήση των ατμόμυλων για την επεξεργασία των δημητριακών τους βλέπουμε σε εκτός Πειραιώς τόπους να λειτουργούν και ως ελαιοτριβεία, θειοτριβεία κ.ά. Δεν γίνεται λόγος για νερόμυλους στον Πειραιά, δεν το επέτρεπε η αργή και ακανόνιστη ροή των χειμάρρων. 


Το παρόν αναδημοσιεύτηκε σε σύντμηση στο περιοδικό Πειραϊκό Ορόσημο, τεύχος 58, Ιανουάριος - Φεβρουάριος - Μάρτιος 2017, σελ. 20 - 22.